भज गोविन्दम्
परिचय
भज गोविन्दम् आदि शंकराचार्य द्वारा रचित एक अत्यंत लोकप्रिय वेदांतिक स्तोत्र है। इसे ‘मोहमुद्गर’ भी कहा जाता है। इसमें ३१ श्लोक हैं जो माया, वैराग्य और ईश्वर-भक्ति का उपदेश देते हैं। देवता: गोविन्द (विष्णु)। छन्द: आर्या।
॥ भज गोविन्दम् ॥
भज गोविन्दं भज गोविन्दं
गोविन्दं भज मूढमते ।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले
न हि न हि रक्षति डुकृञ्करणे ॥ १॥
मूढ जहीहि धनागमतृष्णां
कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं
वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥ २॥
नारीस्तनभरनाभीदेशं
दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् ।
एतन्मांसवसादिविकारं
मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥ ३॥
नलिनीदलगतजलमतितरलं
तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं
लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥ ४॥
यावद्वित्तोपार्जनसक्तः
तावन्निजपरिवारो रक्तः ।
पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे
वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥ ५॥
यावत्पवनो निवसति देहे
तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।
गतवति वायौ देहापाये
भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ ६॥
बालस्तावत्क्रीडासक्तः
तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।
वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः
परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥ ७॥
का ते कान्ता धनगतचिन्ता
वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।
त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका
भवति भवार्णवतरणे नौका ॥ ८॥
जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः
काषायाम्बरबहुकृतवेषः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढः
उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥ ९॥
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं
दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥ १०॥
अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः
रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।
करतलभिक्षस्तरुतलवासः
तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥ ११॥
कुरुते गङ्गासागरगमनं
व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन
भजति न मुक्तिं जन्मशतेन ॥ १२॥
सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः
शय्या भूतलमजिनं वासः ।
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः
कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ १३॥
योगरतो वा भोगरतो वा
सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः ।
यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं
नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ १४॥
भगवद्गीता किञ्चिदधीता
गङ्गाजललवकणिकापीता ।
सकृदपि येन मुरारिसमर्चा
क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ १५॥
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं
पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे बहुदुस्तारे
कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ १६॥
रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ १७॥
कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः
का मे जननी को मे तातः ।
इति परिभावय सर्वमसारं
विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥ १८॥
त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः
व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।
भव समचित्तः सर्वत्र त्वं
वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ १९॥
शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ
मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
भव समबुद्धिः सर्वत्र त्वं
वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २०॥
कामं क्रोधं लोभं मोहं
त्यक्त्वाऽऽत्मानं भावय कोऽहम् ।
आत्मज्ञानविहीना मूढाः
ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २१॥
गेयं गीतानामसहस्रं
ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् ।
नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं
देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २२॥
सुखतः क्रियते रामाभोगः
पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।
यद्यपि लोके मरणं शरणं
तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥ २३॥
अर्थमनर्थं भावय नित्यं
नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् ।
पुत्रादपि धनभाजां भीतिः
सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥ २४॥
प्राणायामं प्रत्याहारं
नित्यानित्यविवेकविचारम् ।
जाप्यसमेतसमाधिविधानं
कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ २५॥
गुरुचरणाम्बुज निर्भरभक्तः
संसारादचिराद्भव मुक्तः ।
सेन्द्रियमानसनियमादेवं
द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ २६॥
मूढः कश्चन वैयाकरणो
डुकृञ्करणाध्ययनधुरीणः ।
श्रीमच्छम्कर भगवच्छिष्यैः
बोधित आसिच्छोधितकरणः ॥ २७॥
भज गोविन्दं भज गोविन्दं
गोविन्दं भज मूढमते ।
नामस्मरणादन्यमुपायं
नहि पश्यामो भवतरणे ॥ २८॥
छन्दः
आर्या छन्दः (मात्रिक छन्दः)।
महत्त्व
एकादशी, जन्माष्टमी और वैकुण्ठ एकादशी पर विशेष रूप से पाठनीय। वैराग्य और विवेक की भावना जागृत करने के लिए नित्य पाठ लाभकारी है। गुरुवार को पाठ करना शुभ माना जाता है।
स्रोतः — आदिशङ्कराचार्यविरचितम्; द्वादशमञ्जरिका / मोहमुद्गरः
Bhaja Govindam
Introduction
Bhaja Govindam (also known as Mohamudgara or Dvādaśamañjarikā) is a celebrated work of Ādi Śaṅkarācārya. Composed when he encountered an elderly scholar memorising Sanskrit grammar in Kāśī, it is a direct teaching on the futility of worldly pursuits and the need to seek Govinda. Composed in the Āryā metre.
॥ Bhaja Govindam ॥
bhaja govindam bhaja govindam
govindam bhaja mūḍha-mate ।
samprāpte sannihite kāle
na hi na hi rakṣati ḍukṛñ-karaṇe ॥ 1 ॥
mūḍha jahīhi dhanāgama-tṛṣṇāṃ
kuru sad-buddhiṃ manasi vitṛṣṇām ।
yallabhase nija-karmopāttaṃ
vittaṃ tena vinodaya cittam ॥ 2 ॥
nārī-stana-bhara-nābhī-deśaṃ
dṛṣṭvā mā gā mohāveśam ।
etan māṃsa-vasādi-vikāraṃ
manasi vicintaya vāraṃ vāram ॥ 3 ॥
nalinī-dala-gata-jalam ati-taralaṃ
tadvaj jīvitam ati-śaya-capalam ।
viddhi vyādhy-abhimāna-grastaṃ
lokaṃ śoka-hataṃ ca samastam ॥ 4 ॥
yāvad-vittoparjana-saktaḥ
tāvan-nija-parivāro raktaḥ ।
paścāj-jīvati jarjara-dehe
vārtāṃ ko’pi na pṛcchati gehe ॥ 5 ॥
yāvat-pavano nivasati dehe
tāvat-pṛcchati kuśalaṃ gehe ।
gatavati vāyau dehāpāye
bhāryā bibhyati tasmin kāye ॥ 6 ॥
bālas-tāvat krīḍā-saktaḥ
taruṇas-tāvat taruṇī-saktaḥ ।
vṛddhas-tāvac-cintā-saktaḥ
pare brahmaṇi ko’pi na saktaḥ ॥ 7 ॥
kā te kāntā dhana-gata-cintā
vātula kiṃ tava nāsti niyantā ।
tri-jagati sajjana-saṅgatir-ekā
bhavati bhavārṇava-taraṇe naukā ॥ 8 ॥
jaṭilo muṇḍī luñchita-keśaḥ
kāṣāyāmbara-bahu-kṛta-veṣaḥ ।
paśyann-api ca na paśyati mūḍhaḥ
udara-nimittaṃ bahu-kṛta-veṣaḥ ॥ 9 ॥
aṅgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ
daśana-vihīnaṃ jātaṃ tuṇḍam ।
vṛddho yāti gṛhītvā daṇḍaṃ
tadapi na muñcaty-āśā-piṇḍam ॥ 10 ॥
agre vahniḥ pṛṣṭhe bhānuḥ
rātrau cubuka-samarpita-jānuḥ ।
kara-tala-bhikṣas-taru-tala-vāsaḥ
tadapi na muñcaty-āśā-pāśaḥ ॥ 11 ॥
kurute gaṅgā-sāgara-gamanaṃ
vrata-paripālanam-athavā dānam ।
jñāna-vihīnaḥ sarva-matena
bhajati na muktiṃ janma-śatena ॥ 12 ॥
sura-mandira-taru-mūla-nivāsaḥ
śayyā bhūtalam ajinaṃ vāsaḥ ।
sarva-parigraha-bhoga-tyāgaḥ
kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ ॥ 13 ॥
yoga-rato vā bhoga-rato vā
saṅga-rato vā saṅga-vihīnaḥ ।
yasya brahmaṇi ramate cittaṃ
nandati nandati nandaty-eva ॥ 14 ॥
bhagavad-gītā kiñcid-adhītā
gaṅgā-jala-lava-kaṇikā-pītā ।
sakṛd-api yena murāri-samarcā
kriyate tasya yamena na carcā ॥ 15 ॥
punar-api jananaṃ punar-api maraṇaṃ
punar-api jananī-jaṭhare śayanam ।
iha saṃsāre bahu-dustāre
kṛpayā’pāre pāhi murāre ॥ 16 ॥
rathyā-carpaṭa-viracita-kanthaḥ
puṇyāpuṇya-vivarjita-panthaḥ ।
yogī yoga-niyojita-citto
ramate bālon-mattavad-eva ॥ 17 ॥
kas-tvaṃ ko’haṃ kuta āyātaḥ
kā me jananī ko me tātaḥ ।
iti paribhāvaya sarvam-asāraṃ
viśvaṃ tyaktvā svapna-vicāram ॥ 18 ॥
tvayi mayi cānyatraiko viṣṇuḥ
vyarthaṃ kupyasi mayy-asahiṣṇuḥ ।
bhava sama-cittaḥ sarvatra tvaṃ
vāñchasy-acirād-yadi viṣṇutvam ॥ 19 ॥
śatrau mitre putre bandhau
mā kuru yatnaṃ vigraha-sandhau ।
bhava sama-buddhiḥ sarvatra tvaṃ
vāñchasy-acirād-yadi viṣṇutvam ॥ 20 ॥
kāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ
tyaktvā’tmānaṃ bhāvaya ko’ham ।
ātma-jñāna-vihīnā mūḍhāḥ
te pacyante naraka-nigūḍhāḥ ॥ 21 ॥
geyaṃ gītā-nāma-sahasraṃ
dhyeyaṃ śrī-pati-rūpam-ajasram ।
neyaṃ sajjana-saṅge cittaṃ
deyaṃ dīna-janāya ca vittam ॥ 22 ॥
sukhataḥ kriyate rāmā-bhogaḥ
paścādhanta śarīre rogaḥ ।
yadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃ
tadapi na muñcati pāpācaraṇam ॥ 23 ॥
artham-anarthaṃ bhāvaya nityaṃ
nāsti tataḥ sukha-leśaḥ satyam ।
putrād-api dhana-bhājāṃ bhītiḥ
sarvatraișā vihitā rītiḥ ॥ 24 ॥
prāṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ
nityānitya-viveka-vicāram ।
jāpya-sameta-samādhi-vidhānaṃ
kurv-avadhānaṃ mahad-avadhānam ॥ 25 ॥
guru-caraṇāmbuja nirbhara-bhaktaḥ
saṃsārād-acirād-bhava muktaḥ ।
sendriya-mānasa-niyamād-evaṃ
drakṣyasi nija-hṛdayasthaṃ devam ॥ 26 ॥
mūḍhaḥ kaścana vaiyākaraṇo
ḍukṛñ-karaṇādhyayana-dhurīṇaḥ ।
śrīmac-chaṅkara bhagavac-chiṣyaiḥ
bodhita āsic-chodhita-karaṇaḥ ॥ 27 ॥
bhaja govindam bhaja govindam
govindam bhaja mūḍha-mate ।
nāma-smaraṇād-anyam-upāyaṃ
nahi paśyāmo bhava-taraṇe ॥ 28 ॥
Chandas
Āryā chandas (mātrā-based metre).
Significance
Especially recited on Ekādaśī and Guruvāra (Thursday). Most auspicious during Viśākhā and Punarvasu nakṣatras associated with Guru. The stotram is a complete teaching on detachment, the impermanence of life, and the path of jñāna-bhakti toward liberation.
Source — Ādi Śaṅkarācārya; also known as Dvādaśamañjarikā / Mohamudgara