गणेश अथर्वशीर्षम्
परिचय
गणेश अथर्वशीर्षम् अथर्ववेद की परम्परा से जुड़ा एक उपनिषद है जिसमें गणेश को परब्रह्म स्वरूप बताया गया है। ऋषि: अथर्वण। छन्द: अनुष्टुभ् (मुख्यतः)। देवता: गणेश।
⚠️ वैदिक सूक्त — शुद्ध स्वर-पाठ के लिए किसी प्रामाणिक संस्करण से मिलान अवश्य करें।
॥ गणेश अथर्वशीर्षम् ॥
ॐ नमस्ते गणपतये ।
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ।
त्वमेव केवलं कर्ताऽसि ।
त्वमेव केवलं धर्ताऽसि ।
त्वमेव केवलं हर्ताऽसि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ।
त्वं साक्षादात्माऽसि नित्यम् ॥
ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥
अव त्वं माम् । अव वक्तारम् ।
अव श्रोतारम् । अव दातारम् ।
अव धातारम् । अवानूचानमव शिष्यम् ।
अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् ।
अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् ।
अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥
त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः ।
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ।
त्वं सच्चिदानन्दाऽद्वितीयोऽसि ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥
सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ।
सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।
त्वं चत्वारि वाक्परिमिताऽणि ॥
त्वं गुणत्रयातीतः ।
त्वं देहत्रयातीतः ।
त्वं कालत्रयातीतः ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं
रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं
वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं
ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादींस्तदनन्तरम् ।
अनुस्वारः परतरः ।
अर्धेन्दुलसितम् ।
तारेण ऋद्धम् ।
एतत् तव मनुस्वरूपम् ।
गकारः पूर्वरूपम् ।
अकारो मध्यमरूपम् ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ।
बिन्दुरुत्तररूपम् ।
नादः सन्धानम् ।
संहिता संधिः ।
सैषा गणेशविद्या ।
गणक ऋषिः ।
निचृद्गायत्री छन्दः ।
गणपतिर्देवता ।
ॐ गं गणपतये नमः ॥
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् ।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥
नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये
नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने
शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥
॥ फलश्रुतिः ॥
एतदथर्वशीर्षं योऽधीते स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ।
स सर्वत्र सुखमेधते ।
स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायं प्रातः प्रयुञ्जानोऽपापो भवति ।
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ॥
छन्दः
निचृद्गायत्री (देवताधिदेवता-गायत्री)। ऋषिः गणकः।
महत्त्व — कब पढ़ें
बुधवार, चतुर्थी और गणेश चतुर्दशी पर विशेष रूप से पाठनीय। किसी भी शुभ कार्य के आरम्भ में, परीक्षा और यात्रा से पहले पाठ करना अत्यंत लाभकारी माना जाता है।
स्रोतः — अथर्ववेद-परिशिष्टम् (गणपत्युपनिषद्)
Gaṇeśa Atharvaśīrṣam
Introduction
The Gaṇeśa Atharvaśīrṣam (also called Gaṇapatī Upaniṣad) is found in the appendix (pariśiṣṭa) of the Atharvaveda. The ṛṣi is Gaṇaka, and the devatā is Gaṇeśa. It declares Gaṇeśa as the supreme Parabrahman — the creator, sustainer, and destroyer of the universe. It is especially central to Mahārāṣṭrian tradition and is recited 21 times during Gaṇeśotsava.
॥ Gaṇeśa Atharvaśīrṣam ॥
oṃ namaste gaṇapataye ।
tvam eva pratyakṣaṃ tattvamasī ।
tvam eva kevalaṃ kartā’si ।
tvam eva kevalaṃ dhartā’si ।
tvam eva kevalaṃ hartā’si ।
tvam eva sarvaṃ khalv idaṃ brahmāsi ।
tvaṃ sākṣādātmā’si nityam ॥
Obeisance to You, O Gaṇapati. You alone are the manifest Tattva — “That Thou Art.” You alone are the creator, sustainer, and destroyer. You alone are this entire universe — Brahman. You are indeed the eternal Ātman directly.
ṛtaṃ vacmi । satyaṃ vacmi ॥
I speak what is right. I speak what is true.
ava tvaṃ mām । ava vaktāram ।
ava śrotāram । ava dātāram ।
ava dhātāram । avānūcānam ava śiṣyam ।
ava paścāttāt । ava purastāt ।
avottarāttāt । ava dakṣiṇāttāt ।
avocordhvāttāt । avādharāttāt ।
sarvato māṃ pāhi pāhi samantāt ॥
Protect me. Protect the speaker. Protect the listener. Protect the giver. Protect the sustainer. Protect the teacher. Protect the student. Protect from behind, from the front, from the north, from the south, from above, from below. Protect me on all sides — protect, protect!
tvaṃ vāṅmayastvaṃ cinmayaḥ ।
tvam ānandamayas tvaṃ brahmamayaḥ ।
tvaṃ saccid-ānandā’dvitīyo’si ।
tvaṃ pratyakṣaṃ brahmāsi ।
tvaṃ jñānamayo vijñānamayo’si ॥
You are made of speech; You are made of consciousness. You are made of bliss; You are made of Brahman. You are Sat-Cit-Ānanda, without a second. You are the manifest Brahman. You are made of knowledge and discernment.
sarvaṃ jagad idaṃ tvatto jāyate ।
sarvaṃ jagad idaṃ tvattastiṣṭhati ।
sarvaṃ jagad idaṃ tvayi layam eṣyati ।
sarvaṃ jagad idaṃ tvayi pratyeti ।
tvaṃ bhūmir āpo’nalo’nilo nabhaḥ ।
tvaṃ catvāri vāk-parimitāṇi ॥
This entire universe is born from You. This entire universe is sustained in You. This entire universe will dissolve into You. This entire universe returns to You. You are earth, water, fire, air, and ether. You are the four measured forms of speech.
tvaṃ guṇa-trayātītaḥ ।
tvaṃ deha-trayātītaḥ ।
tvaṃ kāla-trayātītaḥ ।
tvaṃ mūlādhāra-sthito’si nityam ।
tvaṃ śakti-trayātmakaḥ ।
tvāṃ yogino dhyāyanti nityam ।
tvaṃ brahmā tvaṃ viṣṇus tvaṃ
rudras tvam indras tvam agnis tvaṃ
vāyus tvaṃ sūryas tvaṃ candramās tvaṃ
brahma bhūr bhuvaḥ svar om ॥
You are beyond the three guṇas. You are beyond the three bodies. You are beyond the three times. You eternally abide in the Mūlādhāra. You are the embodiment of the three śaktis. Yogīs ever meditate on You. You are Brahmā, You are Viṣṇu, You are Rudra, You are Indra, You are Agni, You are Vāyu, You are Sūrya, You are the Moon — You are Brahman, the Bhūr-Bhuvaḥ-Svar — OM.
ekadantaṃ catur-hastaṃ pāśam aṅkuśa-dhāriṇam ।
radaṃ ca varadaṃ hastair bibhrāṇaṃ mūṣaka-dhvajam ।
raktaṃ lambodaram śūrpa-karṇakaṃ rakta-vāsasam ।
rakta-gandhānuliptāṅgaṃ rakta-puṣpaiḥ supūjitam ।
bhaktānukampinaṃ devaṃ jagat-kāraṇam acyutam ।
āvirbhūtaṃ ca sṛṣṭyādau prakṛteḥ puruṣāt param ।
evaṃ dhyāyati yo nityaṃ sa yogī yogināṃ varaḥ ॥
One-tusked, four-handed, holding noose and goad, with tusk and gesture of boon-giving, bearing the mouse-banner — red, large-bellied, winnow-eared, clad in red, anointed with red sandal, well-worshipped with red flowers — compassionate to devotees, divine, the cause of the universe, unfailing, manifest at the start of creation, beyond Prakṛti and Puruṣa. Whoever meditates thus daily — that yogī is the best of yogīs.
namo vrāta-pataye namo gaṇa-pataye namaḥ pramatha-pataye
namas te’stu lambodara-aikadantāya vighna-nāśine
śiva-sutāya śrī-varada-mūrtaye namaḥ ॥
Obeisance to the Lord of groups, Lord of gaṇas, Lord of the pramatha hosts. Salutation to You — the large-bellied, single-tusked, remover of obstacles, son of Śiva, Śrī Varada-mūrti!
Phalaśrutiḥ (Results of Recitation)
etat atharvaśīrṣaṃ yo’dhīte sa brahma-bhūyāya kalpate ।
sa sarva-vighnair na bādhyate ।
sa sarvatra sukham edhate ।
sa pañca-mahā-pāpāt pramucyate ।
sāyam adhīyāno divasa-kṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
prātar adhīyāno rātri-kṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
sāyaṃ prātaḥ prayuñjāno’pāpo bhavati ।
dharma-artha-kāma-mokṣaṃ ca vindati ॥
Whoever studies this Atharvaśīrṣam attains Brahmanhood. They are not troubled by any obstacles. They thrive in happiness everywhere. They are freed from the five great sins. Reciting it in the evening destroys the day’s sins; reciting it in the morning destroys the night’s sins. Reciting morning and evening one becomes sinless. One gains dharma, artha, kāma, and mokṣa.
Chandas
Nicṛd-Gāyatrī chandas; Ṛṣi: Gaṇaka; Devatā: Gaṇeśa.
Significance & When to Recite
Most auspicious on Budhavāra (Wednesday) and Gaṇeśa Caturthi. Essential recitation during Gaṇeśotsava — traditionally recited 21 times for maximum benefit. Recommended during Āśleṣā, Jyeṣṭhā, and Mūla nakṣatras. Starting any new venture, beginning studies, or seeking removal of obstacles are ideal occasions.
Source — Atharvaveda Pariśiṣṭa (Gaṇapatī Upaniṣad)