कनकधारा स्तोत्रम्
परिचय
कनकधारा स्तोत्र आदि शंकराचार्य की बाल्यकाल की रचना है। एक निर्धन ब्राह्मणी के घर पाठ करने पर माँ लक्ष्मी की कृपा से स्वर्णाम्लकों की वर्षा हुई — यह इस स्तोत्र की प्रसिद्ध कथा है। इसमें २१ श्लोक हैं। छन्द: इन्द्रवज्रा। देवता: लक्ष्मी।
॥ कनकधारा स्तोत्रम् ॥
वन्दे वन्दारुमन्दारमिन्दिरानन्दकन्दलम् ।
अमन्दानन्दसन्दोहबन्धुरं सिन्धुराननम् ॥
अङ्गं हरेः पुलकभूषणमाश्रयन्ती
भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम् ।
अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीला
माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः ॥ १॥
मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेः
प्रेमत्रपाप्रणिहितानि गताऽगतानि ।
माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले या
सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः ॥ २॥
विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमदानदक्ष-
मानन्दहेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि ।
ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणार्ध-
मिन्दीवरोदरसहोदरमिन्दिरायाः ॥ ३॥
आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्दं
आनन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम् ।
आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रं
भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः ॥ ४॥
बाह्वन्तरे मधुजितः श्रितकौस्तुभे या
हारावलीव हरिनीलमयी विभाति ।
कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमाला
कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः ॥ ५॥
कालाम्बुदालिललितोरसि कैटभारेः
धाराधरे स्फुरति या तडिदङ्गनेव ।
मातुःसमस्तजगतां महनीयमूर्तिः
भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥ ६॥
प्राप्तं पदं प्रथमतः खलु यत्प्रभावात्
माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन ।
मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धं
मन्दालसं च मकरालयकन्यकायाः ॥ ७॥
दद्याद्दयानुपवनो द्रविणाम्बुधारां
अस्मिन्नकिञ्चनविहङ्गशिशौ विषण्णे ।
दुष्कर्मघर्ममपनुद्य चिराय दूरं
नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः ॥ ८॥
इष्टा विशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्र-
दृष्ट्या त्रिविष्टपमधुर्विबुधाः स्तुवन्ति ।
सा चिन्तयामि करणेषु वचोऽपि कायं
दृष्टौ कृपां दिशतु मे जगतां मनोज्ञा ॥ ९॥
गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीति
शाकम्भरीति शशिशेखरवल्लभेति ।
सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायै
तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥ १०॥
श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यै
रत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवायै ।
शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायै
पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै ॥ ११॥
नमोऽस्तु नालीकनिभाननायै
नमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूम्यै ।
नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायै
नमोऽस्तु नारायणवल्लभायै ॥ १२॥
नमोऽस्तु हेमाम्बुजपीठिकायै
नमोऽस्तु भूमण्डलनायिकायै ।
नमोऽस्तु देवादिदयापरायै
नमोऽस्तु शार्ङ्गायुधवल्लभायै ॥ १३॥
नमोऽस्तु देव्यै भृगुनन्दनायै
नमोऽस्तु विष्णोरुरसि स्थितायै ।
नमोऽस्तु लक्ष्म्यै कमलालयायै
नमोऽस्तु दामोदरवल्लभायै ॥ १४॥
नमोऽस्तु कान्त्यै कमलेक्षणायै
नमोऽस्तु भूत्यै भुवनप्रसूत्यै ।
नमोऽस्तु देवादिभिरर्चितायै
नमोऽस्तु नन्दात्मजवल्लभायै ॥ १५॥
सम्पत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानि
साम्राज्यदानविभवानि सरोरुहाक्षि ।
त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि
मामेव मातरनिशं कलयन्तु मान्ये ॥ १६॥
यत्कटाक्षसमुपासनाविधिः
सेवकस्य सकलार्थसम्पदः ।
सन्तनोति वचनाङ्गमानसैः
त्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे ॥ १७॥
सरसिजनिलये सरोजहस्ते
धवलतमांशुकगन्धमाल्यशोभे ।
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे
त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥ १८॥
दिग्घस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्ट-
स्वर्वाहिनीविमलचारुजलप्लुताङ्गीम् ।
प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेष-
लोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम् ॥ १९॥
कमले कमलाक्षवल्लभे त्वं
करुणापूरतरङ्गितैरपाङ्गैः ।
अवलोकय मामकिञ्चनानां
प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः ॥ २०॥
स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमूभिरन्वहं
त्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम् ।
गुणाधिकां गुणसमतिक्रमां तां
भजन्ति ते भवभयभाविताशया ॥ २१॥
छन्दः
वसन्ततिलका छन्दः (त-भ-ज-ज-ग-ग — १४ अक्षराः प्रति पाद)।
महत्त्व — कब पढ़ें
शुक्रवार, दीपावली और लक्ष्मी पूजा के अवसर पर विशेष रूप से पाठनीय। धन-समृद्धि और सौभाग्य की प्राप्ति के लिए नित्य पाठ अत्यंत फलदायी माना जाता है।
स्रोतः — आदिशङ्कराचार्यविरचितम्
Kanakādhārā Stotram
Introduction
The Kanakādhārā Stotram is composed by Ādi Śaṅkarācārya. According to tradition, the young Śaṅkara, while seeking alms, encountered a poor woman who had only a dried āmalaka fruit to offer. Moved by her poverty, he composed this stotram to invoke Mahālakṣmī’s grace, upon which a shower of golden āmalaka fruits descended upon her home. It is composed in the Vasantatilakā metre.
॥ Kanakādhārā Stotram ॥
vande vandāru-mandāram indirānanda-kandalam ।
amandānanda-sandoha-bandhuraṃ sindhurānanam ॥
aṅgaṃ hareḥ pulaka-bhūṣaṇam āśrayantī
bhṛṅgāṅganeva mukula-ābharaṇaṃ tamālam ।
aṅgī-kṛtākhila-vibhūtir apāṅga-līlā
māṅgalyadāstu mama maṅgala-devatāyāḥ ॥ 1 ॥
mugdhā muhur-vidadhati vadane murāreḥ
prema-trapā-praṇihitāni gatāgatāni ।
mālā dṛśor madhukarīva mahotpale yā
sā me śriyaṃ diśatu sāgara-sambhavāyāḥ ॥ 2 ॥
viśvāmara-indra-pada-vibhrama-dāna-dakṣam
ānanda-hetur-adhikaṃ mura-vidviṣo’pi ।
īṣan-niṣīdatu mayi kṣaṇam-īkṣaṇārdham
indīvarod-ara-sahodaram indirāyāḥ ॥ 3 ॥
āmīlitākṣam adhigamya mudā mukundaṃ
ānanda-kandam animeṣam anaṅga-tantram ।
ākekarasthita-kanīnika-pakṣma-netraṃ
bhūtyai bhaven mama bhujaṅga-śayāṅganāyāḥ ॥ 4 ॥
bāhv-antare madhu-jitaḥ śrita-kaustubhe yā
hārāvalīva hari-nīlamayī vibhāti ।
kāma-pradā bhagavato’pi kaṭākṣa-mālā
kalyāṇam āvahatu me kamalālayāyāḥ ॥ 5 ॥
kālāmbuda-āli-lalitorasi kaiṭabhāreḥ
dhārādhare sphurati yā taḍid-aṅganeva ।
mātuḥ samasta-jagatāṃ mahanīya-mūrtiḥ
bhadrāṇi me diśatu bhārgava-nandanāyāḥ ॥ 6 ॥
prāptaṃ padaṃ prathamataḥ khalu yat-prabhāvāt
māṅgalya-bhāji madhu-māthini manmathena ।
mayy āpaten-tadha mantharam-īkṣaṇārdhaṃ
mandālasaṃ ca makarālaya-kanyakāyāḥ ॥ 7 ॥
dadyād-dayā-nupavano draviṇāmbu-dhārāṃ
asminn akiñcana-vihaṅga-śiśau viṣaṇṇe ।
duṣkarma-gharmam apanudya cirāya dūraṃ
nārāyaṇa-praṇayinī-nayanāmbu-vāhaḥ ॥ 8 ॥
iṣṭā viśiṣṭa-matayo’pi yayā dayārdra-
dṛṣṭyā tri-viṣṭapam adhur-vibudhāḥ stuvanti ।
sā cintayāmi karaṇeṣu vaco’pi kāyaṃ
dṛṣṭau kṛpāṃ diśatu me jagatāṃ manojñā ॥ 9 ॥
gīr-devateti garuḍa-dhvaja-sundarīti
śākambharīti śaśi-śekhara-vallabheti ।
sṛṣṭi-sthiti-pralaya-keliṣu saṃsthitāyai
tasyai namas-tri-bhuvanaika-guros-taruṇyai ॥ 10 ॥
śrutyai namo’stu śubha-karma-phala-prasūtyai
ratyai namo’stu ramaṇīya-guṇārṇavāyai ।
śaktyai namo’stu śata-patra-niketanāyai
puṣṭyai namo’stu puruṣottama-vallabhāyai ॥ 11 ॥
namo’stu nālīka-nibhānanāyai
namo’stu dugdhoda-dhi-janma-bhūmyai ।
namo’stu somāmṛta-sodarāyai
namo’stu nārāyaṇa-vallabhāyai ॥ 12 ॥
namo’stu hemāmbuja-pīṭhikāyai
namo’stu bhū-maṇḍala-nāyikāyai ।
namo’stu devādi-dayā-parāyai
namo’stu śārṅgāyudha-vallabhāyai ॥ 13 ॥
namo’stu devyai bhṛgu-nandanāyai
namo’stu viṣṇor urasi sthitāyai ।
namo’stu lakṣmyai kamala-ālayāyai
namo’stu dāmodara-vallabhāyai ॥ 14 ॥
namo’stu kāntyai kamala-īkṣaṇāyai
namo’stu bhūtyai bhuvana-prasūtyai ।
namo’stu devādibhir arcitāyai
namo’stu nandātmaja-vallabhāyai ॥ 15 ॥
sampat-karāṇi sakala-indriya-nandanāni
sāmrājya-dāna-vibhavāni saroruha-akṣi ।
tvad-vandanāni duritāharaṇod-yatāni
māmeva mātar-aniśaṃ kalayanti mānya ॥ 16 ॥
yat-kaṭākṣa-samupāsanā-vidhiḥ
sevakasya sakala-artha-sampadaḥ ।
santanoti vacanāṅga-mānasaiḥ
tvāṃ murāri-hṛdayeśvarīṃ bhaje ॥ 17 ॥
sarasija-nilaye saroja-haste
dhavala-tamāṃśuka-gandha-mālya-śobhe ।
bhagavati hari-vallabhe manojñe
tri-bhuvana-bhūti-kari prasīda mahyam ॥ 18 ॥
dig-ghastibhiḥ kanaka-kumbha-mukhāvasṛṣṭa-
svarvāhinī-vimala-cāru-jala-plutāṅgīm ।
prātar namāmi jagatāṃ jananīm-aśeṣa-
lokādhi-nātha-gṛhiṇīm amṛtābdhi-putrīm ॥ 19 ॥
kamale kamalākṣa-vallabhe tvaṃ
karuṇā-pūra-taraṅgitair apāṅgaiḥ ।
avalokaya mām akiñcanānāṃ
prathamaṃ pātram akṛtrimaṃ dayāyāḥ ॥ 20 ॥
stuvanti ye stutibhir amūbhir anvahaṃ
trayīmayīṃ tri-bhuvana-mātaraṃ ramām ।
guṇādhikāṃ guṇa-samatikramāṃ tāṃ
bhajanti te bhava-bhaya-bhāvitāśayā ॥ 21 ॥
Chandas
Vasantatilakā chandas — 14 syllables per quarter (ta-bha-ja-ja-ga-ga pattern).
Significance & When to Recite
Most auspicious on Śukravāra (Friday), Pūrṇimā, and Dīpāvalī. Especially recommended when Śukra (Venus) is exalted or strong. Among nakṣatras, Bharaṇī, Pūrva-Phālgunī, and Pūrvāṣāḍhā — all Śukra-associated — are ideal for recitation. The stotram invokes Devī Mahālakṣmī’s grace for wealth, prosperity, and removal of poverty.
Source — Ādi Śaṅkarācārya