गायत्री मन्त्रः
परिचय
गायत्री मन्त्र ऋग्वेद (३.६२.१०) का सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण मन्त्र है और समस्त वेदों का सार माना जाता है। ऋषि: विश्वामित्र। छन्द: गायत्री (२४ अक्षर)। देवता: सविता (सूर्य)।
⚠️ वैदिक मन्त्र — शुद्ध स्वर-पाठ के लिए किसी प्रामाणिक संस्करण से मिलान अवश्य करें।
व्याहृतयः
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ स्वः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् ।
मन्त्रः
ॐ तत् सवितुर्वरेण्यं
भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
छन्दः
गायत्री छन्दः — तीन पाद, प्रत्येक पादे अष्ट अक्षराः (८+८+८ = २४ अक्षराः)।
पदार्थः
ॐ — प्रणवः, परब्रह्मस्वरूपम् ।
तत् — उस परमात्मा का ।
सवितुः — सविता (सूर्य) देव का ।
वरेण्यम् — वरणीयम्, श्रेष्ठतम् ।
भर्गः — तेजः, दिव्य प्रकाश ।
देवस्य — उस दिव्य देव का ।
धीमहि — हम ध्यान करते हैं ।
धियः — बुद्धियों को ।
यः — जो ।
नः — हमारी ।
प्रचोदयात् — प्रेरित करे ।
अर्थः
उस सविता देव के उस वरणीय दिव्य तेज का हम ध्यान करते हैं — जो हमारी बुद्धियों को सन्मार्ग पर प्रेरित करे।
महत्त्व — कब पढ़ें
प्रतिदिन सूर्योदय, मध्याह्न और सूर्यास्त के समय जप करना श्रेष्ठ है। रविवार और संक्रान्ति पर विशेष फलदायी। उपनयन संस्कार में दीक्षा मन्त्र के रूप में प्रयुक्त होता है।
स्रोतः — ऋग्वेदः ३.६२.१०; यजुर्वेदः ३.३५, २२.९; सामवेदः; अथर्ववेदः १९.७१.१
Gāyatrī Mantraḥ
Introduction
The Gāyatrī Mantra is found in the Ṛgveda (3.62.10), revealed by the ṛṣi Viśvāmitra. Its chandas is Gāyatrī (24 syllables), and its devatā is Savitā (the solar deity). It is the foremost of all Vedic mantras and is recited daily at the three sandhyās.
Vyāhṛtayaḥ
oṃ bhūḥ । oṃ bhuvaḥ । oṃ svaḥ । oṃ mahaḥ । oṃ janaḥ । oṃ tapaḥ । oṃ satyam ।
Mantraḥ
oṃ tat savitur vareṇyaṃ
bhargo devasya dhīmahi ।
dhiyo yo naḥ pracodayāt ॥
Chandas
Gāyatrī chandas — three pādas of eight syllables each (8+8+8 = 24 syllables total).
Word-by-word Meaning
oṃ — the praṇava, symbol of Parabrahman ।
tat — that, the Supreme ।
savituḥ — of Savitā, the solar deity ।
vareṇyam — most worthy, supremely excellent ।
bhargaḥ — radiance, divine purifying light ।
devasya — of that divine one ।
dhīmahi — we meditate upon ।
dhiyaḥ — our intellects ।
yaḥ — who ।
naḥ — our ।
pracodayāt — may He inspire and direct ।
Meaning
We meditate upon that most adorable divine radiance of Savitā — may He inspire and direct our intellects toward the truth.
Significance & When to Recite
Prescribed for recitation at the three sandhyās — dawn, noon, and dusk. Especially powerful on Ravivāra (Sunday), during Uttarāyaṇa, and at solar eclipses. Most auspicious during Kṛttikā, Uttara-Phālgunī, and Uttarāṣāḍhā nakṣatras — all associated with Sūrya.
Source — Ṛgveda 3.62.10; Yajurveda 3.35, 22.9; Sāmaveda; Atharvaveda 19.71.1