॥ आदित्यहृदयम् ॥
परिचय
आदित्य हृदयम् वाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड में ऋषि अगस्त्य द्वारा श्रीराम को उपदिष्ट सूर्य-स्तुति है। इसमें ३१ श्लोक हैं जो सूर्य की सर्वव्यापकता और विजय-प्रदायक शक्ति का वर्णन करते हैं। छन्द: अनुष्टुभ्। देवता: आदित्य (सूर्य)।
महत्त्व
प्रतिदिन सूर्योदय के समय पाठ करना श्रेष्ठ है। रविवार और रथ सप्तमी पर विशेष फलदायी। परीक्षा, युद्ध और संकट से पूर्व पाठ करने से विजय प्राप्त होती है — यही इस स्तोत्र का मूल सन्देश है।
स्रोत — वाल्मीकि रामायण, युद्धकाण्ड; महर्षि वाल्मीकि विरचित
॥ इति आदित्यहृदयं मन्त्रम् ॥
स्तोत्रपाठ
ॐ अस्य श्रीआदित्यहृदयस्तोत्रमन्त्रस्य श्रीअगस्त्यऋषिः ।
अनुष्टुप्छन्दः । श्रीआदित्यहृदयभूतो भगवान् ब्रह्मा देवताः ।
ॐ बीजम् । रश्मिमतेरिति शक्तिः ।
ॐ तत्सवितुरित्यादिगायत्री कीलकम् ।
निरस्ताशेषविघ्नतया ब्रह्मविद्यासिद्धौ सर्वत्र जयसिद्धौ च विनियोगः ॥
॥ अथ ऋष्यादिन्यासः ॥
ॐ अगस्त्यऋषये नमः शिरसि ।
अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे ।
आदित्यहृदयभूतब्रह्मदेवतायै नमः हृदि ।
ॐ बीजाय नमः गुह्ये ।
ॐ रश्मिमते शक्तये नमः पादयोः ।
ॐ तत्सवितुरित्यादिगायत्री कीलकाय नमः नाभौ ।
विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे ।
इति ऋष्यादिन्यासः ॥
॥ अथ करन्यासः ॥
ॐ रश्मिमते अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ समुद्यते तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ देवासुरनमस्कृताय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ विवस्वते अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ भास्कराय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ भुवनेश्वराय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ॥
॥ अथ हृदयादिषडङ्ग न्यासः ॥
ॐ रश्मिमते हृदयाय नमः ।
ॐ समुद्यते शिरसे स्वाहा ।
ॐ देवासुरनमस्कृताय शिखायै वषट् ।
ॐ विवस्वते कवचाय हुम् ।
ॐ भास्कराय नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ भुवनेश्वराय अस्त्राय फट् ।
इति हृदयादिषडङ्ग न्यासः ॥
॥ अथ आदित्यहृदयम् ॥
ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् ।
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ १॥
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् ।
उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः ॥ २॥
राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम् ।
येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसि ॥ ३॥
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् ।
जयावहं जपेन्नित्यमक्षयं परमं शिवम् ॥ ४॥
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
चिन्ताशोकप्रशमनं आयुर्वर्धनमुत्तमम् ॥ ५॥
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् ।
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥ ६॥
सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः ।
एष देवासुरगणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः ॥ ७॥
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः ।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः ॥ ८॥
पितरो वसवः साध्या ह्यश्विनौ मरुतो मनुः ।
वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः ॥ ९॥
आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान् ।
सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः ॥ १०॥
हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्ताण्ड अंशुमान् ॥ ११॥
हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः ।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः ॥ १२॥
व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः ।
घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथी प्लवङ्गमः ॥ १३॥
आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः ।
कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः ॥ १४॥
नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः ।
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ १५॥
नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः ।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ॥ १६॥
जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः ।
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः ॥ १७॥
नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः ।
नमः पद्मप्रबोधाय मार्ताण्डाय नमो नमः ॥ १८॥
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे ।
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥ १९॥
तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने ।
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥ २०॥
तप्तचामीकराभाय वह्नये विश्वकर्मणे ।
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे ॥ २१॥
नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः ।
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥ २२॥
एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः ।
एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम् ॥ २३॥
वेदाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च ।
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः ॥ २४॥
॥ फलश्रुतिः ॥
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च ।
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव ॥ २५॥
पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम् ।
एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि ॥ २६॥
अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि ।
एवमुक्त्वा तदाऽगस्त्यो जगाम च यथागतम् ॥ २७॥
एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा ।
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान् ॥ २८॥
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान् ।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥ २९॥
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत् ।
सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत् ॥ ३०॥
अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं
मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः ।
निशिचरपतिसङ्क्षयं विदित्वा
सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥ ३१॥
इति आदित्यहृदयं मन्त्रम् ॥
Āditya Hṛdayam
Introduction
The Āditya Hṛdayam is a solar hymn of 31 verses taught by the sage Agastya to Śrī Rāma during the battle with Rāvaṇa, found in the Yuddhakāṇḍa of Vālmīki’s Rāmāyaṇa. It describes the all-pervading nature and victory-bestowing power of the Sun. The chandas is Anuṣṭubh. The devatā is Āditya (Sūrya).
Significance
Recitation at sunrise every day is ideal. Especially auspicious on Sundays and Ratha Saptamī. Reciting before examinations, battles, or challenging situations is said to bring victory — the central teaching of this hymn.
Source — Vālmīki Rāmāyaṇa, Yuddhakāṇḍa; Maharṣi Vālmīki
|| iti āditya-hṛdayaṁ mantram ||
stotra-pāṭha
Oṁ asya śrī-āditya-hṛdaya-stotra-mantrasya śrī-agastya-ṛṣiḥ |
Anuṣṭup-chandaḥ | śrī-āditya-hṛdaya-bhūto bhagavān brahmā devatāḥ |
Oṁ bījam | raśmimate riti śaktiḥ |
Oṁ tat-savitur ityādi-gāyatrī kīlakam |
Nirastāśeṣa-vighnatayā brahma-vidyā-siddhau sarvatra jaya-siddhau ca viniyogaḥ ||
atha ṛṣyādi-nyāsaḥ ||
Oṁ agastya-ṛṣaye namaḥ śirasi |
Anuṣṭup-chandase namaḥ mukhe |
Āditya-hṛdaya-bhūta-brahma-devatāyai namaḥ hṛdi |
Oṁ bījāya namaḥ guhye |
Oṁ raśmimate śaktaye namaḥ pādayoḥ |
Oṁ tat-savitur ityādi-gāyatrī kīlakāya namaḥ nābhau |
Viniyogāya namaḥ sarvāṅge |
iti ṛṣyādi-nyāsaḥ ||
atha kara-nyāsaḥ ||
Oṁ raśmimate aṅguṣṭhābhyāṁ namaḥ |
Oṁ samudyate tarjanībhyāṁ namaḥ |
Oṁ devāsura-namaskṛtāya madhyamābhyāṁ namaḥ |
Oṁ vivasvate anāmikābhyāṁ namaḥ |
Oṁ bhāskarāya kaniṣṭhikābhyāṁ namaḥ |
Oṁ bhuvaneśvarāya karatala-kara-pṛṣṭhābhyāṁ namaḥ |
iti kara-nyāsaḥ ||
atha hṛdayādi-ṣaḍaṅga-nyāsaḥ ||
Oṁ raśmimate hṛdayāya namaḥ |
Oṁ samudyate śirase svāhā |
Oṁ devāsura-namaskṛtāya śikhāyai vaṣaṭ |
Oṁ vivasvate kavacāya hum |
Oṁ bhāskarāya netra-trayāya vauṣaṭ |
Oṁ bhuvaneśvarāya astrāya phaṭ |
iti hṛdayādi-ṣaḍaṅga-nyāsaḥ ||
atha āditya-hṛdayam ||
Tato yuddha-pariśrāntaṁ samare cintayā sthitam |
Rāvaṇaṁ cāgrato dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam || 1 ||
Daivataiś ca samāgamya draṣṭum abhyāgato raṇam |
Upāgamyābravīd rāmam agastyo bhagavān ṛṣiḥ || 2 ||
Rāma rāma mahābāho śṛṇu guhyaṁ sanātanam |
Yena sarvān arīn vatsa samare vijayiṣyasi || 3 ||
Āditya-hṛdayaṁ puṇyaṁ sarva-śatru-vināśanam |
Jayāvahaṁ japen nityam akṣayyaṁ paramaṁ śivam || 4 ||
Sarva-maṅgala-māṅgalyaṁ sarva-pāpa-praṇāśanam |
Cintā-śoka-praśamanaṁ āyuḥ-vardhanam uttamam || 5 ||
Raśmimantaṁ samudyantaṁ devāsura-namaskṛtam |
Pūjayasva vivasvantaṁ bhāskaraṁ bhuvaneśvaram || 6 ||
Sarva-devātmako hyeṣa tejasvī raśmibhāvanaḥ |
Eṣa devāsura-gaṇāṁl lokān pāti gabhastibhiḥ || 7 ||
Eṣa brahmā ca viṣṇuś ca śivaḥ skandaḥ prajāpatiḥ |
Mahendro dhanadaḥ kālo yamaḥ somo hyapāṁ patiḥ || 8 ||
Pitaro vasavaḥ sādhyā hy aśvinau maruto manuḥ |
Vāyur vahniḥ prajā-prāṇa ṛtu-kartā prabhākaraḥ || 9 ||
Ādityaḥ savitā sūryaḥ khagaḥ pūṣā gabhastimān |
Suvarṇa-sadṛśo bhānur hiraṇya-retā divākaraḥ || 10 ||
Haridaśvaḥ sahasrārciḥ sapta-saptir marīcimān |
Timironmathanaḥ śambhus tvaṣṭā mārṭāṇḍa aṁśumān || 11 ||
Hiraṇyagarbhaḥ śiśiras tapano bhāskaro raviḥ |
Agnigarbhō’ diteḥ putraḥ śaṅkhaḥ śiśira-nāśanaḥ || 12 ||
Vyomanāthas tamobhedī ṛg-yajuḥ-sāma-pāragaḥ |
Ghana-vṛṣṭir apāṁ mitro vindhya-vīthī plavaṅgamaḥ || 13 ||
Ātapī maṇḍalī mṛtyuḥ piṅgalaḥ sarva-tāpanaḥ |
Kavir viśvo mahātejāḥ raktaḥ sarva-bhavodbhavaḥ || 14 ||
Nakṣatra-graha-tārāṇām adhipo viśva-bhāvanaḥ |
Tejasām api tejasvī dvādaśātmān namo’stu te || 15 ||
Namaḥ pūrvāya giraye paścimāyādraye namaḥ |
Jyotir-gaṇānāṁ pataye dinādhipataye namaḥ || 16 ||
Jayāya jayabhadrāya haryaśvāya namo namaḥ |
Namo namaḥ sahasrāṁśo ādityāya namo namaḥ || 17 ||
Nama ugrāya vīrāya sāraṅgāya namo namaḥ |
Namaḥ padma-prabodhāya mārṭāṇḍāya namo namaḥ || 18 ||
Brahmeśānācyuteśāya sūryāyāditya-varcase |
Bhāsvate sarva-bhakṣāya raudrāya vapuṣe namaḥ || 19 ||
Tamoghnāya himaghnāya śatrughnāyāmitātmane |
Kṛtaghnaghnāya devāya jyotiṣāṁ pataye namaḥ || 20 ||
Tapta-cāmīkarābhāya vahnaye viśvakarmaṇe |
Namas tamo’bhinighnāya rucaye loka-sākṣiṇe || 21 ||
Nāśayaty eṣa vai bhūtaṁ tad eva sṛjati prabhuḥ |
Pāyaty eṣa tapaty eṣa varṣaty eṣa gabhastibhiḥ || 22 ||
Eṣa supteṣu jāgarti bhūteṣu pariniṣṭhitaḥ |
Eṣa evāgnihotraṁ ca phalaṁ caivāgnihotriṇām || 23 ||
Vedāś ca kratavaś caiva kratūnāṁ phalam eva ca |
Yāni kṛtyāni lokeṣu sarva eṣa raviḥ prabhuḥ || 24 ||
phalaśrutiḥ ||
Enam āpatsu kṛcchreṣu kāntāreṣu bhayeṣu ca |
Kīrtayan puruṣaḥ kaścin nāvasīdati rāghava || 25 ||
Pūjayasvainam ekāgro devadevaṁ jagatpatim |
Etat tri-guṇitaṁ japtvā yuddheṣu vijayiṣyasi || 26 ||
Asmin kṣaṇe mahābāho rāvaṇaṁ tvaṁ vadhiṣyasi |
Evam uktvā tadā’gastyo jagāma ca yathāgatam || 27 ||
Etac chrutvā mahātejā naṣṭa-śoko’bhavat tadā |
Dhārayāmāsa suprīto rāghavaḥ prayatātmavān || 28 ||
Ādityaṁ prekṣya japtvā tu paraṁ harṣam avāptavān |
Trir ācāmya śucir bhūtvā dhanur ādāya vīryavān || 29 ||
Rāvaṇaṁ prekṣya hṛṣṭātmā yuddhāya samupāgamat |
Sarva-yatnena mahatā vadhe tasya dhṛto’bhavat || 30 ||
Atha ravir avadan nirīkṣya rāmaṁ
mudita-manāḥ paramaṁ prahṛṣyamāṇaḥ |
Niśicara-pati-saṅkṣayaṁ viditvā
sura-gaṇa-madhyagato vacas tvareti || 31 ||
iti āditya-hṛdayaṁ mantram ||