॥ आदित्यहृदयम् ॥
परिचय
आदित्य हृदयम् वाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड में ऋषि अगस्त्य द्वारा श्रीराम को उपदिष्ट सूर्य-स्तुति है। इसमें ३१ श्लोक हैं जो सूर्य की सर्वव्यापकता और विजय-प्रदायक शक्ति का वर्णन करते हैं। छन्द: अनुष्टुभ्। देवता: आदित्य (सूर्य)।
महत्त्व — कब पढ़ें
प्रतिदिन सूर्योदय के समय पाठ करना श्रेष्ठ है। रविवार और रथ सप्तमी पर विशेष फलदायी। परीक्षा, युद्ध और संकट से पूर्व पाठ करने से विजय प्राप्त होती है — यही इस स्तोत्र का मूल सन्देश है।
स्रोत — वाल्मीकि रामायण, युद्धकाण्ड; महर्षि वाल्मीकि विरचित
॥ इति आदित्यहृदयं मन्त्रम् ॥
स्तोत्रपाठ
ॐ अस्य श्रीआदित्यहृदयस्तोत्रमन्त्रस्य श्रीअगस्त्यऋषिः ।
अनुष्टुप्छन्दः । श्रीआदित्यहृदयभूतो भगवान् ब्रह्मा देवताः ।
ॐ बीजम् । रश्मिमतेरिति शक्तिः ।
ॐ तत्सवितुरित्यादिगायत्री कीलकम् ।
निरस्ताशेषविघ्नतया ब्रह्मविद्यासिद्धौ सर्वत्र जयसिद्धौ च विनियोगः ॥
॥ अथ ऋष्यादिन्यासः ॥
ॐ अगस्त्यऋषये नमः शिरसि ।
अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे ।
आदित्यहृदयभूतब्रह्मदेवतायै नमः हृदि ।
ॐ बीजाय नमः गुह्ये ।
ॐ रश्मिमते शक्तये नमः पादयोः ।
ॐ तत्सवितुरित्यादिगायत्री कीलकाय नमः नाभौ ।
विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे ।
इति ऋष्यादिन्यासः ॥
॥ अथ करन्यासः ॥
ॐ रश्मिमते अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ समुद्यते तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ देवासुरनमस्कृताय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ विवस्वते अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ भास्कराय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ भुवनेश्वराय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ॥
॥ अथ हृदयादिषडङ्ग न्यासः ॥
ॐ रश्मिमते हृदयाय नमः ।
ॐ समुद्यते शिरसे स्वाहा ।
ॐ देवासुरनमस्कृताय शिखायै वषट् ।
ॐ विवस्वते कवचाय हुम् ।
ॐ भास्कराय नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ भुवनेश्वराय अस्त्राय फट् ।
इति हृदयादिषडङ्ग न्यासः ॥
॥ अथ आदित्यहृदयम् ॥
ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् ।
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ १॥
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् ।
उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः ॥ २॥
राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम् ।
येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसि ॥ ३॥
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् ।
जयावहं जपेन्नित्यमक्षयं परमं शिवम् ॥ ४॥
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
चिन्ताशोकप्रशमनं आयुर्वर्धनमुत्तमम् ॥ ५॥
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् ।
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥ ६॥
सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः ।
एष देवासुरगणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः ॥ ७॥
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः ।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः ॥ ८॥
पितरो वसवः साध्या ह्यश्विनौ मरुतो मनुः ।
वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः ॥ ९॥
आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान् ।
सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः ॥ १०॥
हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्ताण्ड अंशुमान् ॥ ११॥
हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः ।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः ॥ १२॥
व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः ।
घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथी प्लवङ्गमः ॥ १३॥
आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः ।
कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः ॥ १४॥
नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः ।
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ १५॥
नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः ।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ॥ १६॥
जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः ।
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः ॥ १७॥
नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः ।
नमः पद्मप्रबोधाय मार्ताण्डाय नमो नमः ॥ १८॥
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे ।
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥ १९॥
तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने ।
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥ २०॥
तप्तचामीकराभाय वह्नये विश्वकर्मणे ।
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे ॥ २१॥
नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः ।
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥ २२॥
एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः ।
एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम् ॥ २३॥
वेदाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च ।
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः ॥ २४॥
॥ फलश्रुतिः ॥
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च ।
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव ॥ २५॥
पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम् ।
एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि ॥ २६॥
अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि ।
एवमुक्त्वा तदाऽगस्त्यो जगाम च यथागतम् ॥ २७॥
एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा ।
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान् ॥ २८॥
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान् ।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥ २९॥
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत् ।
सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत् ॥ ३०॥
अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं
मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः ।
निशिचरपतिसङ्क्षयं विदित्वा
सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥ ३१॥
इति आदित्यहृदयं मन्त्रम् ॥
Āditya Hṛdayam
Introduction
The Āditya Hṛdayam is a solar hymn of 31 verses taught by the sage Agastya to Śrī Rāma during the battle with Rāvaṇa, found in the Yuddhakāṇḍa of Vālmīki’s Rāmāyaṇa. It describes the all-pervading nature and victory-bestowing power of the Sun. The chandas is Anuṣṭubh. The devatā is Āditya (Sūrya).
Significance & When to Recite
Recitation at sunrise every day is ideal. Especially auspicious on Sundays and Ratha Saptamī. Reciting before examinations, battles, or challenging situations is said to bring victory — the central teaching of this hymn.
Source — Vālmīki Rāmāyaṇa, Yuddhakāṇḍa; Maharṣi Vālmīki
|| iti āditya-hṛdayaṁ mantram ||
stotra-pāṭha
Oṁ asya śrī-āditya-hṛdaya-stotra-mantrasya śrī-agastya-ṛṣiḥ |
Anuṣṭup-chandaḥ | śrī-āditya-hṛdaya-bhūto bhagavān brahmā devatāḥ |
Oṁ bījam | raśmimate riti śaktiḥ |
Oṁ tat-savitur ityādi-gāyatrī kīlakam |
Nirastāśeṣa-vighnatayā brahma-vidyā-siddhau sarvatra jaya-siddhau ca viniyogaḥ ||
atha ṛṣyādi-nyāsaḥ ||
Oṁ agastya-ṛṣaye namaḥ śirasi |
Anuṣṭup-chandase namaḥ mukhe |
Āditya-hṛdaya-bhūta-brahma-devatāyai namaḥ hṛdi |
Oṁ bījāya namaḥ guhye |
Oṁ raśmimate śaktaye namaḥ pādayoḥ |
Oṁ tat-savitur ityādi-gāyatrī kīlakāya namaḥ nābhau |
Viniyogāya namaḥ sarvāṅge |
iti ṛṣyādi-nyāsaḥ ||
atha kara-nyāsaḥ ||
Oṁ raśmimate aṅguṣṭhābhyāṁ namaḥ |
Oṁ samudyate tarjanībhyāṁ namaḥ |
Oṁ devāsura-namaskṛtāya madhyamābhyāṁ namaḥ |
Oṁ vivasvate anāmikābhyāṁ namaḥ |
Oṁ bhāskarāya kaniṣṭhikābhyāṁ namaḥ |
Oṁ bhuvaneśvarāya karatala-kara-pṛṣṭhābhyāṁ namaḥ |
iti kara-nyāsaḥ ||
atha hṛdayādi-ṣaḍaṅga-nyāsaḥ ||
Oṁ raśmimate hṛdayāya namaḥ |
Oṁ samudyate śirase svāhā |
Oṁ devāsura-namaskṛtāya śikhāyai vaṣaṭ |
Oṁ vivasvate kavacāya hum |
Oṁ bhāskarāya netra-trayāya vauṣaṭ |
Oṁ bhuvaneśvarāya astrāya phaṭ |
iti hṛdayādi-ṣaḍaṅga-nyāsaḥ ||
atha āditya-hṛdayam ||
Tato yuddha-pariśrāntaṁ samare cintayā sthitam |
Rāvaṇaṁ cāgrato dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam || 1 ||
Daivataiś ca samāgamya draṣṭum abhyāgato raṇam |
Upāgamyābravīd rāmam agastyo bhagavān ṛṣiḥ || 2 ||
Rāma rāma mahābāho śṛṇu guhyaṁ sanātanam |
Yena sarvān arīn vatsa samare vijayiṣyasi || 3 ||
Āditya-hṛdayaṁ puṇyaṁ sarva-śatru-vināśanam |
Jayāvahaṁ japen nityam akṣayyaṁ paramaṁ śivam || 4 ||
Sarva-maṅgala-māṅgalyaṁ sarva-pāpa-praṇāśanam |
Cintā-śoka-praśamanaṁ āyuḥ-vardhanam uttamam || 5 ||
Raśmimantaṁ samudyantaṁ devāsura-namaskṛtam |
Pūjayasva vivasvantaṁ bhāskaraṁ bhuvaneśvaram || 6 ||
Sarva-devātmako hyeṣa tejasvī raśmibhāvanaḥ |
Eṣa devāsura-gaṇāṁl lokān pāti gabhastibhiḥ || 7 ||
Eṣa brahmā ca viṣṇuś ca śivaḥ skandaḥ prajāpatiḥ |
Mahendro dhanadaḥ kālo yamaḥ somo hyapāṁ patiḥ || 8 ||
Pitaro vasavaḥ sādhyā hy aśvinau maruto manuḥ |
Vāyur vahniḥ prajā-prāṇa ṛtu-kartā prabhākaraḥ || 9 ||
Ādityaḥ savitā sūryaḥ khagaḥ pūṣā gabhastimān |
Suvarṇa-sadṛśo bhānur hiraṇya-retā divākaraḥ || 10 ||
Haridaśvaḥ sahasrārciḥ sapta-saptir marīcimān |
Timironmathanaḥ śambhus tvaṣṭā mārṭāṇḍa aṁśumān || 11 ||
Hiraṇyagarbhaḥ śiśiras tapano bhāskaro raviḥ |
Agnigarbhō’ diteḥ putraḥ śaṅkhaḥ śiśira-nāśanaḥ || 12 ||
Vyomanāthas tamobhedī ṛg-yajuḥ-sāma-pāragaḥ |
Ghana-vṛṣṭir apāṁ mitro vindhya-vīthī plavaṅgamaḥ || 13 ||
Ātapī maṇḍalī mṛtyuḥ piṅgalaḥ sarva-tāpanaḥ |
Kavir viśvo mahātejāḥ raktaḥ sarva-bhavodbhavaḥ || 14 ||
Nakṣatra-graha-tārāṇām adhipo viśva-bhāvanaḥ |
Tejasām api tejasvī dvādaśātmān namo’stu te || 15 ||
Namaḥ pūrvāya giraye paścimāyādraye namaḥ |
Jyotir-gaṇānāṁ pataye dinādhipataye namaḥ || 16 ||
Jayāya jayabhadrāya haryaśvāya namo namaḥ |
Namo namaḥ sahasrāṁśo ādityāya namo namaḥ || 17 ||
Nama ugrāya vīrāya sāraṅgāya namo namaḥ |
Namaḥ padma-prabodhāya mārṭāṇḍāya namo namaḥ || 18 ||
Brahmeśānācyuteśāya sūryāyāditya-varcase |
Bhāsvate sarva-bhakṣāya raudrāya vapuṣe namaḥ || 19 ||
Tamoghnāya himaghnāya śatrughnāyāmitātmane |
Kṛtaghnaghnāya devāya jyotiṣāṁ pataye namaḥ || 20 ||
Tapta-cāmīkarābhāya vahnaye viśvakarmaṇe |
Namas tamo’bhinighnāya rucaye loka-sākṣiṇe || 21 ||
Nāśayaty eṣa vai bhūtaṁ tad eva sṛjati prabhuḥ |
Pāyaty eṣa tapaty eṣa varṣaty eṣa gabhastibhiḥ || 22 ||
Eṣa supteṣu jāgarti bhūteṣu pariniṣṭhitaḥ |
Eṣa evāgnihotraṁ ca phalaṁ caivāgnihotriṇām || 23 ||
Vedāś ca kratavaś caiva kratūnāṁ phalam eva ca |
Yāni kṛtyāni lokeṣu sarva eṣa raviḥ prabhuḥ || 24 ||
phalaśrutiḥ ||
Enam āpatsu kṛcchreṣu kāntāreṣu bhayeṣu ca |
Kīrtayan puruṣaḥ kaścin nāvasīdati rāghava || 25 ||
Pūjayasvainam ekāgro devadevaṁ jagatpatim |
Etat tri-guṇitaṁ japtvā yuddheṣu vijayiṣyasi || 26 ||
Asmin kṣaṇe mahābāho rāvaṇaṁ tvaṁ vadhiṣyasi |
Evam uktvā tadā’gastyo jagāma ca yathāgatam || 27 ||
Etac chrutvā mahātejā naṣṭa-śoko’bhavat tadā |
Dhārayāmāsa suprīto rāghavaḥ prayatātmavān || 28 ||
Ādityaṁ prekṣya japtvā tu paraṁ harṣam avāptavān |
Trir ācāmya śucir bhūtvā dhanur ādāya vīryavān || 29 ||
Rāvaṇaṁ prekṣya hṛṣṭātmā yuddhāya samupāgamat |
Sarva-yatnena mahatā vadhe tasya dhṛto’bhavat || 30 ||
Atha ravir avadan nirīkṣya rāmaṁ
mudita-manāḥ paramaṁ prahṛṣyamāṇaḥ |
Niśicara-pati-saṅkṣayaṁ viditvā
sura-gaṇa-madhyagato vacas tvareti || 31 ||
iti āditya-hṛdayaṁ mantram ||