श्रीबिल्वाष्टकम्
परिचय
बिल्वाष्टकम् आदि शंकराचार्य द्वारा रचित बिल्वपत्र (बेलपत्र) की महिमा का वर्णन करने वाला आठ श्लोकों का स्तोत्र है। इसमें शिव को बिल्वपत्र अर्पण के महत्त्व का वर्णन है। छन्द: इन्द्रवज्रा। देवता: शिव।
महत्त्व — कब पढ़ें
सोमवार, प्रदोष और महाशिवरात्रि पर शिव अभिषेक के समय पाठ विशेष फलदायी है। बिल्वपत्र अर्पण के साथ पाठ करने से शिव की विशेष कृपा प्राप्त होती है।
स्रोत — आदि शंकराचार्य विरचित
त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्रियायुधम् ।
त्रिजन्मपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ १॥
त्रिशाखैः बिल्वपत्रैश्च ह्यच्छिद्रैः कोमलैः शुभैः ।
शिवपूजां करिष्यामि ह्येकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ २॥
अखण्डबिल्वपत्रेण पूजिते नन्दिकेश्वरे ।
शुद्ध्यन्ति सर्वपापेभ्यो ह्येकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ ३॥
शालिग्रामशिलामेकां विप्राणां जातु चार्पयेत् ।
सोमयज्ञमहापुण्यं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ ४॥
दन्तिकोटिसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
कोटिकन्यामहादानं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ ५॥
लक्ष्म्यास्तनुत उत्पन्नं महादेवस्य च प्रियम् ।
बिल्ववृक्षं प्रयच्छामि ह्येकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ ६॥
दर्शनं बिल्ववृक्षस्य स्पर्शनं पापनाशनम् ।
अघोरपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ ७॥
काशीक्षेत्रनिवासं च कालभैरवदर्शनम् ।
प्रयागमाधवं दृष्ट्वा ह्येकबिल्वं शिवार्पणम् ॥
मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे ।
अग्रतः शिवरूपाय ह्येकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ ८॥
बिल्वाष्टकमिदं पुण्यं यः पठेत् शिवसन्निधौ ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकमवाप्नुयात् ॥
॥ इति श्रीबिल्वाष्टकम् ॥
कुछ परम्पराओं में “काशीक्षेत्रनिवासं…” और “मूलतो ब्रह्मरूपाय…” — इन दोनों श्लोकों को मिलाकर एक ही श्लोक (अष्टम) माना जाता है। यहाँ उसी परम्परा का अनुसरण किया गया है। इस स्तोत्र के पाठ में विभिन्न ग्रन्थों एवं परम्पराओं के अनुसार पाठान्तर मिलते हैं, किन्तु यहाँ प्रस्तुत पाठ प्रामाणिक, स्वीकृत एवं पूर्णतः मान्य है।
Śrī Bilvāṣṭakam
Introduction
The Bilvāṣṭakam is an eight-verse hymn by Ādi Śaṅkarācārya describing the glory of the bilva leaf (wood apple) and its offering to Lord Śiva. The chandas is Indravajrā. The devatā is Śiva.
Significance & When to Recite
Recitation during Śiva abhiṣeka on Mondays, Pradoṣa, and Mahāśivarātri is especially meritorious. Chanting while offering bilva leaves to Śiva is said to invite his special grace.
Source — Ādi Śaṅkarācārya
Tridalaṁ triguṇākāraṁ trinetraṁ ca triyāyudham |
Trijanma-pāpa-saṁhāraṁ eka-bilvaṁ śivārpaṇam || 1 ||
Triśākhaiḥ bilva-patraiś ca hyacchidraiḥ komalaiḥ śubhaiḥ |
Śiva-pūjāṁ kariṣyāmi hyeka-bilvaṁ śivārpaṇam || 2 ||
Akhaṇḍa-bilva-patreṇa pūjite nandikeśvare |
Śuddhyanti sarva-pāpebhyo hyeka-bilvaṁ śivārpaṇam || 3 ||
Śāligrāma-śilām ekāṁ viprāṇāṁ jātu cārpayet |
Somayajña-mahāpuṇyaṁ eka-bilvaṁ śivārpaṇam || 4 ||
Dantikoṭi-sahasrāṇi vājapeya-śatāni ca |
Koṭi-kanyā-mahādānaṁ eka-bilvaṁ śivārpaṇam || 5 ||
Lakṣmyās tanuta utpannaṁ mahādevasya ca priyam |
Bilva-vṛkṣaṁ prayacchāmi hyeka-bilvaṁ śivārpaṇam || 6 ||
Darśanaṁ bilva-vṛkṣasya sparśanaṁ pāpa-nāśanam |
Aghora-pāpa-saṁhāraṁ eka-bilvaṁ śivārpaṇam || 7 ||
Kāśī-kṣetra-nivāsaṁ ca kālabhairava-darśanam |
Prayāga-mādhavaṁ dṛṣṭvā hyeka-bilvaṁ śivārpaṇam |
Mūlato brahma-rūpāya madhyato viṣṇu-rūpiṇe |
Agrataḥ śiva-rūpāya hyeka-bilvaṁ śivārpaṇam || 8 ||
Bilvāṣṭakam idaṁ puṇyaṁ yaḥ paṭhet śiva-sannidhau |
Sarva-pāpa-vinirmuktaḥ śiva-lokam avāpnuyāt ||
Iti śrī-bilvāṣṭakam ॥
Some traditions count the verses beginning with “Kāśī-kṣetra-nivāsaṁ…” and “Mūlato brahma-rūpāya…” together as a single eighth verse. The same tradition has been followed here.
Variations of this stotra exist across different texts and traditions. However, the version presented here is authentic, widely accepted, and canonically valid.
