महिषासुरमर्दिनी स्तोत्रम्
परिचय
महिषासुर मर्दिनी स्तोत्र (अयि गिरिनन्दिनि) आदि शंकराचार्य द्वारा रचित देवी दुर्गा की स्तुति है। इसमें २१ श्लोक हैं जो देवी के युद्ध-स्वरूप और महिषासुर-वध का वर्णन करते हैं। छन्द: मदनाकर (मात्रिक)। देवता: दुर्गा।
॥ महिषासुरमर्दिनी स्तोत्रम् ॥
अयि गिरिनन्दिनि नन्दितमेदिनि विश्वविनोदिनि नन्दनुते
गिरिवरविन्ध्यशिरोऽधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते ।
भगवति हे शितिकण्ठकुटुम्बिनि भूरिकुटुम्बिनि भूरिकृते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १॥
सुरवरवर्षिणि दुर्धरधर्षिणि रामणभर्षिणि भानुमते
शरनयनामृतवर्षिणि पर्यय उत्तम कीर्तिनिनुते ।
त्रिभुवनभूषण भूतकलानिधि रूपयुतानुग सेवकृते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ २॥
अयि जगदम्ब मदम्ब कदम्बवनप्रियवासिनि हासरते
शिखरि शिरोमणि तुङ्गहिमालयशृङ्गनिजालयमध्यगते ।
मधुमधुरे मधुकैटभगञ्जिनि कैटभभञ्जिनि रासरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ३॥
अयि शतखण्ड विखण्डितरुण्ड वितुण्डितशुण्ड गजाधिपते
रिपुगजगण्ड विदारणचण्ड पराक्रमशुण्ड मृगाधिपते ।
निजभुजदण्ड निपातितखण्ड विपातितमुण्ड भटाधिपते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ४॥
अयि रणदुर्मद शत्रुवधोदित दुर्धरनिर्जर शक्तिभृते
चतुरविचारधुरीणमहाशिव दूतकृत प्रमथाधिपते ।
दुरितदुरीह दुराशयदुर्मति दानवदुत कृतान्तमते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ५॥
अयि शरणागत वैरिवधूवर वीरवराभय दायकरे
त्रिभुवनमस्तक शूलविरोधि शिरोऽधिकृतामलशूलकरे ।
दुमिदुमितामर धुन्दुभिनादमहोमुखरीकृत दिङ्मकरे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ६॥
अयि निजहुङ्कृति मात्रनिराकृत धूम्रविलोचन धूम्रशते
समरविशोषित शोणितबीज समुद्भव शोणित बीजलते ।
शिवशिवशुम्भ निशुम्भमहाहव तर्पितभूत पिशाचरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ७॥
धनुरनुषङ्ग रणक्षणसङ्ग परिस्फुरदङ्ग नटत्कटके
कनकपिशङ्ग पृषत्कनिषङ्ग रसद्भटशृङ्ग हतावटके ।
कृतचतुरङ्ग बलक्षितिरङ्ग घटद्बहुरङ्ग रटद्बटुके
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ८॥
जय जय जप्य जयेजयशब्द परस्तुति तत्परविश्वनुते
झणझणझिञ्झिमि झिङ्कृतनूपुरशिञ्जितमोहित भूतपते ।
नटित नटार्ध नटी नट नायक नाटितनाट्य सुगानरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ९॥
अयि सुमनःसुमनःसुमनः सुमनःसुमनोहरकान्तियुते
श्रितरजनी रजनीरजनी रजनीरजनी करवक्त्रवृते ।
सुनयनविभ्रमर भ्रमरभ्रमर भ्रमरभ्रमराधिपते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १०॥
सहितमहाहव मल्लमतल्लिक मल्लितरल्लक मल्लरते
विरचितवल्लिक पल्लिकमल्लिक झिल्लिकभिल्लिक वर्गवृते ।
शितकृतफुल्ल समुल्लसितारुण तल्लजपल्लव सल्ललिते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ११॥
अविरलगण्ड गलन्मदमेदुर मत्तमतङ्ग जराजपते
त्रिभुवनभूषण भूतकलानिधि रूपयुतानु गसेवकृते ।
अनलकलासु रनाशकरीशिव शङ्करशूलिनि शूलकृते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १२॥
दुरुधरदुर्ग धुरीण दुराशय दुर्विनिवार्य दुराश्रये
जलधिजलेन भरातिभरे निभृते निभृतात्मज निर्मले ।
निखिलनयन नयनामृत वर्षिणि निर्मल कीर्ति मनोहरे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १३॥
विजितसहस्रकरैक सहस्रकरैक सहस्रकरैकनुते
कृतसुरतारक सङ्गरतारक सङ्गरतारक सूनुसुते ।
सुरथसमाधि समानसमाधि समाधिसमाधि सुजातरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १४॥
पदकमलं करुणानिलये वरिवस्यति योऽनुदिनं न शिवे
अयि कमले कमलानिलये कमलानिलयः स कथं न भवेत् ।
तव पदमेव परम्पदमित्यनुशीलयतो मम किं न शिवे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १५॥
कनकलसत्कलसिन्धुजलैरनुषिञ्चति तेगुणरङ्गभुवम्
भजति स किं न शचीकुचकुम्भतटीपरिरम्भसुखानुभवम् ।
तव चरणं शरणं करवाणि नतामरवाणि निवासिशिवे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ १६॥
छन्दः
मालिनी छन्दः (नन-मम-ययय — ८+८+७ = २३ अक्षराः प्रति पाद)।
महत्त्व — कब पढ़ें
नवरात्रि में प्रतिदिन पाठ विशेष फलदायी है। मंगलवार और अष्टमी-नवमी तिथियों पर पाठ शुभ माना जाता है। शत्रु-बाधा और भय-निवारण के लिए भी पाठनीय।
स्रोतः — आदिशङ्कराचार्यविरचितम्; देवीमाहात्म्यानुसारम्
Mahiṣāsura Mardanī Stotram
Introduction
The Mahiṣāsura Mardanī Stotram is attributed to Ādi Śaṅkarācārya. Opening with the celebrated refrain “Ayigiri Nandini,” it glorifies Devī Durgā’s slaying of the demon Mahiṣāsura. Composed in the Mālinī metre, it is one of the most beloved and widely recited hymns to Devī.
॥ Mahiṣāsura Mardanī Stotram ॥
ayi giri-nandini nandita-medini viśva-vinodini nanda-nute
giri-vara-vindhya-śiro’dhi-nivāsini viṣṇu-vilāsini jiṣṇu-nute ।
bhagavati he śiti-kaṇṭha-kuṭumbini bhūri-kuṭumbini bhūri-kṛte
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 1 ॥
sura-vara-varṣiṇi dur-dhara-dharṣiṇi ramaṇa-bharṣiṇi bhānu-mate
śara-nayana-amṛta-varṣiṇi paryaya uttama kīrti-ninute ।
tri-bhuvana-bhūṣaṇa bhūta-kalā-nidhi rūpa-yutānuga seva-kṛte
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 2 ॥
ayi jagadamba madamba kadamba-vana-priya-vāsini hāsa-rate
śikhari-śiromaṇi tuṅga-himālaya-śṛṅga-nijālaya-madhya-gate ।
madhu-madhure madhu-kaiṭabha-gañjini kaiṭabha-bhañjini rāsa-rate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 3 ॥
ayi śata-khaṇḍa vikhaṇḍita-ruṇḍa vituṇḍita-śuṇḍa gajādhipate
ripu-gaja-gaṇḍa vidāraṇa-caṇḍa parākrama-śuṇḍa mṛgādhipate ।
nija-bhuja-daṇḍa nipātita-khaṇḍa vipātita-muṇḍa bhaṭādhipate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 4 ॥
ayi raṇa-durmada śatru-vadhod-ita dur-dhara-nirjara śakti-bhṛte
catura-vicāra-dhurīṇa-mahāśiva dūta-kṛta pramathādhipate ।
durita-durīha durāśaya-durmati dānava-dūta kṛtānta-mate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 5 ॥
ayi śaraṇāgata vairi-vadhū-vara vīra-varābhaya dāyakare
tri-bhuvana-mastaka śūla-virodhi śiro’dhikṛtāmala śūla-kare ।
dumi-dumitāmara dhundubhi-nāda-maho-mukharī-kṛta diṅ-makare
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 6 ॥
ayi nija-huṅkṛti mātra-nirākṛta dhūmra-vilocana dhūmra-śate
samara-viśoṣita śoṇita-bīja samudbhava śoṇita bīja-late ।
śiva-śiva-śumbha niśumbha-mahāhava tarpita-bhūta piśāca-rate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 7 ॥
dhanuranusaṅga raṇa-kṣaṇa-saṅga parisphuradaṅga naṭat-kaṭake
kanaka-piśaṅga pṛṣat-kaniṣaṅga rasad-bhaṭa-śṛṅga hatāvaṭake ।
kṛta-catur-aṅga bala-kṣiti-raṅga ghaṭad-bahu-raṅga raṭad-baṭuke
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 8 ॥
jaya jaya japya jayejaya-śabda parastuti tatpara-viśva-nute
jhaṇa-jhaṇa-jhiñjhimi jhiṅkṛta-nūpura-śiñjita-mohita bhūta-pate ।
naṭita naṭārdha naṭī naṭa-nāyaka nāṭita-nāṭya sugāna-rate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 9 ॥
ayi sumanaḥ sumanaḥ sumanaḥ sumanaḥ sumano-hara-kānti-yute
śrita-rajanī rajanī-rajanī rajanī-rajanī-kara-vaktra-vṛte ।
su-nayana-vibhrama-ra bhramara-bhramara bhramara-bhramara-dhipate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 10 ॥
sahita-mahāhava malla-matallika mallita-rallaka malla-rate
viracita-vallika pallika-mallika jhillika-bhillika varga-vṛte ।
śita-kṛta-phulla samullasitāruṇa tallaja-pallava sallalite
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 11 ॥
avir-ala-gaṇḍa galan-mada-medura matta-mataṅga jarā-japate
tri-bhuvana-bhūṣaṇa bhūta-kalā-nidhi rūpa-yutānu gasevadhṛte ।
anala-kalāsura-nāśa-karī śiva śaṅkara-śūlini śūla-kṛte
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 12 ॥
duru-dhara-durga dhurīṇa durāśaya dur-vinivārya durāśraye
jaladhi-jalena bharāti-bhare nibhṛte nibhṛtātmaja nirmale ।
nikhila-nayana nayanāmṛta-varṣiṇi nirmala kīrti mano-hare
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 13 ॥
vijita-sahasra-karaika sahasra-karaika sahasra-karaika-nute
kṛta-sura-tāraka saṅgara-tāraka saṅgara-tāraka sūnu-sute ।
suratha-samādhi samāna-samādhi samādhi-samādhi sujāta-rate
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 14 ॥
pada-kamalaṃ karuṇā-nilaye varivasya-ti yo’nudinaṃ na śive
ayi kamale kamalā-nilaye kamalā-nilayaḥ sa kathaṃ na bhavet ।
tava padam-eva param-padam-ity anuśīlayato mama kiṃ na śive
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 15 ॥
kanaka-lasat-kalasindhu-jalairanusiñcati te guṇa-raṅga-bhuvam
bhajati sa kiṃ na śacī-kuca-kumbha-taṭī-parirambha-sukhānubhavam ।
tava caraṇaṃ śaraṇaṃ karavāṇi natāmara-vāṇi nivāsi-śive
jaya jaya he mahiṣāsura-mardini ramya-kapardini śaila-sute ॥ 16 ॥
Chandas
Mālinī chandas — a complex metre of 15 syllables per quarter (na-na-ma-ya-ya pattern), producing the characteristic rhythmic gallop of this stotram.
Significance & When to Recite
Most powerfully recited during Navarātra, especially on the sixth (Kātyāyanī), seventh (Kālarātrī), and eighth (Mahāgaurī) days. Auspicious on Maṅgalavāra (Tuesday) and during Bharaṇī, Kṛttikā, and Revatī nakṣatras. The stotram is said to destroy enemies, grant fearlessness, and invoke Devī’s grace in times of adversity.
Source — Attributed to Ādi Śaṅkarācārya; based on the Devī Māhātmya tradition