श्रीशङ्कराचार्यकृतं रुद्राष्टकम्
परिचय
रुद्राष्टकम् गोस्वामी तुलसीदास द्वारा रचित भगवान शिव (रुद्र) की आठ श्लोकों की स्तुति है। रामचरितमानस की उत्तरकाण्ड परम्परा से जुड़ा यह स्तोत्र शिव के रौद्र और कल्याणकारी दोनों स्वरूपों का वर्णन करता है। छन्द: रुचिरा। देवता: शिव (रुद्र)।
महत्त्व — कब पढ़ें
सोमवार, प्रदोष और महाशिवरात्रि पर पाठ विशेष फलदायी है। शिव पूजा और रुद्राभिषेक में नित्य प्रयुक्त होता है। भय-निवारण और मनोकामना-पूर्ति के लिए पाठ लाभकारी माना जाता है।
स्रोत — गोस्वामी तुलसीदास विरचित
नमामीशमीशान निर्वाणरूपं
विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।
निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं
चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥ १॥
निराकारमोंकारमूलं तुरीयं
गिरा ज्ञान गोतीतमीशं गिरीशम् ।
करालं महाकाल कालं कृपालं
गुणागार संसारपारं नतोऽहम् ॥ २॥
तुषाराद्रिसंकाश गौरं गभीरं
मनोभूतकोटिप्रभा श्रीशरीरम् ।
स्फुरन्मौलिकल्लोलिनी चारुगङ्गा
लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥ ३॥
चलत्कुण्डलं भ्रूसुनेत्रं विशालं
प्रसन्नाननं नीलकण्ठं दयालम् ।
मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं
प्रियं शङ्करं सर्वनाथं भजामि ॥ ४॥
प्रचण्डं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशं
अखण्डं अजं भानुकोटिप्रकाशम् ।
त्रयःशूलनिर्मूलनं शूलपाणिं
भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम् ॥ ५॥
कलातीतकल्याणकल्पान्तकारी
सदा सज्जनानन्ददाता पुरारी ।
चिदानन्दरूपं मनोवाक्कतीतं
भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम् ॥ ६॥
शिवं शान्तमद्वैतमेकं मनीषं
महेशं करालं महाकालकालम् ।
अनादिं गुणातीतमेकं विभुं
भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम् ॥ ७॥
नमामीशमीशान निर्वाणरूपं
विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।
इदं रुद्राष्टकं पठेन्नित्यभक्त्या
स तत्त्वं परं ब्रह्म सम्पद्यते नरः ॥ ८॥
श्रीतुलसीदासकृतं रुद्राष्टकम्
नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।
निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥ १॥
निराकारमोंकारमूलं तुरीयं गिराज्ञानगोतीतमीशं गिरीशम् ।
करालं महाकालकालं कृपालं गुणागारसंसारपारं नतोऽहम् ॥ २॥
तुषाराद्रिसंकाशगौरं गभीरं मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम् ।
स्फुरन्मौलिकल्लोलिनीचारुगङ्गा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥ ३॥
चलत्कुण्डलं भ्रूसुनेत्रं विशालं प्रसन्नाननं नीलकण्ठं दयालम् ।
मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं प्रियं शङ्करं सर्वनाथं भजामि ॥ ४॥
प्रचण्डं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशमखण्डमजं भानुकोटिप्रकाशम् ।
त्रयःशूलनिर्मूलनं शूलपाणिं भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम् ॥ ५॥
कलातीतकल्याणकल्पान्तकारी सदा सज्जनानन्ददाता पुरारी ।
चिदानन्दसन्दोहमोहापहारी प्रसीद प्रसीद प्रभो मन्मथारी ॥ ६॥
न यावदुमानाथपादारविन्दं भजन्तीह लोके परे वा नराणाम् ।
न तावत्सुखं शान्ति सन्तापनाशं प्रसीद प्रभो सर्वभूताधिवासम् ॥ ७॥
न जानामि योगं जपं नैव पूजां नतोऽहं सदा सर्वदा शम्भु तुभ्यम् ।
जराजन्मदुःखौघतातप्यमानं प्रभो पाहि आपन्नमामीशशम्भो ॥ ८॥
रुद्राष्टकमिदं प्रोक्तं विप्रेण हरतोषये ।
ये पठन्ति नरा भक्त्या तेषां शम्भुः प्रसीदति ॥
॥ इति श्रीरामचरितमानसे उत्तरकाण्डे श्रीगोस्वामितुलसीदासकृतं श्रीरुद्राष्टकं सम्पूर्णम् ॥
Śrī Śaṅkarācārya-kṛtaṃ Rudrāṣṭakam
Introduction
The Rudrāṣṭakam is an eight-verse hymn composed by Gosvāmī Tulsīdāsa in praise of Lord Śiva in his Rudra form. Associated with the Uttarakāṇḍa tradition of the Rāmacaritamānasa, it describes both the fearsome and the benevolent aspects of Śiva. The chandas is Rucirā. The devatā is Śiva (Rudra).
Significance & When to Recite
Recitation on Mondays, Pradoṣa, and Mahāśivarātri is especially meritorious. Regularly used in Śiva pūjā and Rudrābhiṣeka. Recitation is considered beneficial for removing fear and fulfilling desires.
Source — Gosvāmī Tulsīdāsa
namāmīśam īśāna-nirvāṇa-rūpaṃ
vibhuṃ vyāpakaṃ brahma-veda-svarūpam ।
nijaṃ nirguṇaṃ nirvikalpaṃ nirīhaṃ
cidākāśam ākāśa-vāsaṃ bhaje’ham ॥ 1 ॥
nirākāram oṃkāra-mūlaṃ turīyaṃ
girā-jñāna-gotītam īśaṃ girīśam ।
karālaṃ mahā-kāla-kālaṃ kṛpālaṃ
guṇāgāra-saṃsāra-pāraṃ nato’ham ॥ 2 ॥
tuṣārādri-saṃkāśa-gauraṃ gabhīraṃ
manobhūta-koṭi-prabhā-śrī-śarīram ।
sphuran-mauli-kallolinī cāru-gaṅgā
lasad-bhāla-bālendu-kaṇṭhe bhujaṅgā ॥ 3 ॥
calat-kuṇḍalaṃ bhrū-sunetraṃ viśālaṃ
prasannānanaṃ nīlakaṇṭhaṃ dayālam ।
mṛgādhīśa-carmāmbaraṃ muṇḍa-mālaṃ
priyaṃ śaṅkaraṃ sarva-nāthaṃ bhajāmi ॥ 4 ॥
pracaṇḍaṃ prakṛṣṭaṃ pragalbhaṃ pareśaṃ
akhaṇḍam ajaṃ bhānu-koṭi-prakāśam ।
trayaḥ-śūla-nirmūlanaṃ śūla-pāṇiṃ
bhaje’haṃ bhavānī-patiṃ bhāva-gamyam ॥ 5 ॥
kalātīta-kalyāṇa-kalpānta-kārī
sadā saj-janānanda-dātā purārī ।
cid-ānanda-rūpaṃ mano-vāk-katītaṃ
bhaje’haṃ bhavānī-patiṃ bhāva-gamyam ॥ 6 ॥
śivaṃ śāntam advaitam ekaṃ manīṣaṃ
maheśaṃ karālaṃ mahā-kāla-kālam ।
anādiṃ guṇātītam ekaṃ vibhuṃ
bhaje’haṃ bhavānī-patiṃ bhāva-gamyam ॥ 7 ॥
namāmīśam īśāna-nirvāṇa-rūpaṃ
vibhuṃ vyāpakaṃ brahma-veda-svarūpam ।
idaṃ rudrāṣṭakaṃ paṭhen nitya-bhaktyā
sa tattvaṃ paraṃ brahma sampadyate naraḥ ॥ 8 ॥
Śrī Tulasīdāsa-kṛtaṃ Rudrāṣṭakam
namāmīśam īśāna-nirvāṇa-rūpaṃ vibhuṃ vyāpakaṃ brahma-veda-svarūpam ।
nijaṃ nirguṇaṃ nirvikalpaṃ nirīhaṃ cidākāśam ākāśa-vāsaṃ bhaje’ham ॥ 1 ॥
nirākāram oṃkāra-mūlaṃ turīyaṃ girā-jñāna-gotītam īśaṃ girīśam ।
karālaṃ mahā-kāla-kālaṃ kṛpālaṃ guṇāgāra-saṃsāra-pāraṃ nato’ham ॥ 2 ॥
tuṣārādri-saṃkāśa-gauraṃ gabhīraṃ mano-bhūta-koṭi-prabhā-śrī-śarīram ।
sphuran-mauli-kallolinī cāru-gaṅgā lasad-bhāla-bālendu-kaṇṭhe bhujaṅgā ॥ 3 ॥
calat-kuṇḍalaṃ bhrū-sunetraṃ viśālaṃ prasannānanaṃ nīlakaṇṭhaṃ dayālam ।
mṛgādhīśa-carmāmbaraṃ muṇḍa-mālaṃ priyaṃ śaṅkaraṃ sarva-nāthaṃ bhajāmi ॥ 4 ॥
pracaṇḍaṃ prakṛṣṭaṃ pragalbhaṃ pareśam akhaṇḍam ajaṃ bhānu-koṭi-prakāśam ।
trayaḥ-śūla-nirmūlanaṃ śūla-pāṇiṃ bhaje’haṃ bhavānī-patiṃ bhāva-gamyam ॥ 5 ॥
kalātīta-kalyāṇa-kalpānta-kārī sadā saj-janānanda-dātā purārī ।
cid-ānanda-sandoha-mohāpahārī prasīda prasīda prabho manmathāri ॥ 6 ॥
na yāvad umānātha-pādāravindaṃ bhajantīha loke pare vā narāṇām ।
na tāvat sukhaṃ śānti-santāpa-nāśaṃ prasīda prabho sarva-bhūtādhivāsam ॥ 7 ॥
na jānāmi yogaṃ japaṃ naiva pūjāṃ nato’haṃ sadā sarvadā śambhu tubhyam ।
jarā-janma-duḥkhaugha-tātapyamānaṃ prabho pāhi āpannam āmīśa śambho ॥ 8 ॥
rudrāṣṭakam idaṃ proktaṃ vipreṇa haratoṣaye ।
ye paṭhanti narā bhaktyā teṣāṃ śambhuḥ prasīdati ॥
iti śrī-rāmacaritamānase uttarakāṇḍe śrī-gosvāmi-tulasīdāsa-kṛtaṃ śrī-rudrāṣṭakaṃ sampūrṇam ॥