श्री शिव ताण्डव स्तोत्रम्
परिचय
शिव तांडव स्तोत्र लंकाधिपति रावण द्वारा रचित भगवान शिव की प्रसिद्ध स्तुति है। इसमें १७ श्लोक हैं जो शिव के तांडव नृत्य, रूप और महिमा का वर्णन करते हैं। छन्द: द्रुतविलम्बित। देवता: शिव।
महत्त्व — कब पढ़ें
सोमवार, प्रदोष और महाशिवरात्रि पर पाठ विशेष फलदायी है। मनोकामना-पूर्ति, भय-निवारण और शत्रु-नाश के लिए नित्य पाठ लाभकारी माना जाता है।
स्रोत — रावण विरचित
परिचय
शिव तांडव स्तोत्र लंकाधिपति रावण द्वारा रचित भगवान शिव की प्रसिद्ध स्तुति है। इसमें १७ श्लोक हैं जो शिव के तांडव नृत्य, रूप और महिमा का वर्णन करते हैं। छन्द: द्रुतविलम्बित। देवता: शिव।
महत्त्व — कब पढ़ें
सोमवार, प्रदोष और महाशिवरात्रि पर पाठ विशेष फलदायी है। मनोकामना-पूर्ति, भय-निवारण और शत्रु-नाश के लिए नित्य पाठ लाभकारी माना जाता है।
स्रोत — रावण विरचित
॥ अथ रावणकृतं शिवताण्डवस्तोत्रम् ॥
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले
गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् ।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं
चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥ १॥
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी-
विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि ।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके
किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥ २॥
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर
स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे ।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि
क्वचिद्दिगम्बरे (क्वचिच्चिदम्बरे) मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥ ३॥
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा
कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे ।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे
मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥ ४॥
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर
प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः ।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटक
श्रिये चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥ ५॥
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा-
निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् ।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं
महाकपालिसम्पदेशिरोजटालमस्तु नः ॥ ६॥
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-
द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके ।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक-
प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥ ७॥
नवीनमेघमण्डली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्-
कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः ।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः
कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥ ८॥
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा-
वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् ।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं
गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥ ९॥
अखर्व (अगर्व) सर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी
रसप्रवाहमाधुरी विजृम्भणामधुव्रतम् ।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं
गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥ १०॥
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस-
द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट् ।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल
ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥ ११॥
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्-
गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः ।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः
समं प्रवर्तयन्मनः कदा सदाशिवं भजे ॥ १२॥
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन्
विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् ।
विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः
शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥ १३॥
निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलमल्लिका-
निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः ।
तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं
परश्रियः परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः ॥ १४॥
प्रचण्डवाडवानलप्रभाशुभप्रचारणी
महाष्टसिद्धिकामिनीजनावहूतजल्पना ।
विमुक्तवामलोचनाविवाहकालिकध्वनिः
शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम् ॥ १५॥
इदं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं
पठन् स्मरन् ब्रुवन् नरो विशुद्धिमेति सन्ततम् ।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं
विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥ १६॥
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं
यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे ।
तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां
लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥ १७॥
॥ इति श्रीरावणविरचितं शिवताण्डवस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
अन्यपाठः (कुछ पाठों में प्रचलित अतिरिक्त श्लोक)
नमामि पार्वतीपतिं नमामि जाह्नवीपतिं
नमामि भक्तवत्सलं नमामि भाललोचनम् ।
नमामि चन्द्रशेखरं नमामि दुःखमोचनं
तदीयपादपङ्कजं स्मराम्यहं नटेश्वरम् ॥
रावणेन कृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ ।
पुत्रपौत्रादिकं सौख्यं लभते मोक्षमेव च ॥
पाठान्तर सूचना (संक्षेप में)
कुछ संस्करणों में श्लोक १२ की अंतिम पंक्ति “समं प्रवर्तयन्मनः” के स्थान पर “समप्रवृत्तिकः” के रूप में भी पाई जाती है।
इसी प्रकार, श्लोक १३ में “विमुक्तलोललोचनो” के स्थान पर “विलोललोललोचनो” पाठ भी प्रचलित है। ये सभी पाठ परम्परागत रूप से मान्य हैं और अर्थ में कोई मौलिक परिवर्तन नहीं करते।
Śrī Śiva Tāṇḍava Stotram
Introduction
The Śiva Tāṇḍava Stotram is a celebrated hymn composed by Rāvaṇa, the king of Laṅkā, in praise of Lord Śiva. Its 17 verses describe Śiva’s cosmic dance, his fearsome and beautiful form, and his supreme glory. The chandas is Drutavilambita. The devatā is Śiva.
Significance & When to Recite
Recitation on Mondays, Pradoṣa, and Mahāśivarātri is especially meritorious. Daily recitation is believed to fulfil desires, remove fear, and overcome adversaries.
Source — Rāvaṇa
Introduction
The Śiva Tāṇḍava Stotram is a celebrated hymn composed by Rāvaṇa, the king of Laṅkā, in praise of Lord Śiva. Its 17 verses describe Śiva’s cosmic dance, his fearsome and beautiful form, and his supreme glory. The chandas is Drutavilambita. The devatā is Śiva.
Significance & When to Recite
Recitation on Mondays, Pradoṣa, and Mahāśivarātri is especially meritorious. Daily recitation is believed to fulfil desires, remove fear, and overcome adversaries.
Source — Rāvaṇa
Atha Rāvaṇa-kṛtaṃ Śiva-tāṇḍava-stotram
Śrī-gaṇeśāya namaḥ ॥
jaṭā-ṭavī-gala-jjala-pravāha-pāvita-sthale
gale’valambya lambitāṃ bhujaṅga-tuṅga-mālikām ।
ḍamaḍḍamaḍḍamaḍḍama-nnināda-vaḍḍamarvayaṃ
cakāra caṇḍa-tāṇḍavaṃ tanotu naḥ śivaḥ śivam ॥ 1 ॥
jaṭā-kaṭāha-sambhrama-bhraman-nilimpanirjharī-
vilola-vīci-vallarī-virājamāna-mūrdhani ।
dhagaddhagaddhagaj-jvalal-lalāṭa-paṭṭa-pāvake
kiśora-candra-śekhare ratiḥ prati-kṣaṇaṃ mama ॥ 2 ॥
dharā-dharendra-nandinī-vilāsa-bandhu-bandhura
sphurad-diganta-santati-pramodamāna-mānase ।
kṛpā-kaṭākṣa-dhāraṇī-niruddha-durdharāpadi
kvacid-digambare (kvacic-cidambare) mano vinodam etu vastuni ॥ 3 ॥
jaṭā-bhujaṅga-piṅgala-sphurat-phaṇā-maṇi-prabhā
kadamba-kuṅkuma-drava-pralipta-dig-vadhū-mukhe ।
madāndha-sindhura-sphurattvag-uttarīya-medure
mano vinodam adbhutaṃ bibhartu bhūta-bhartari ॥ 4 ॥
sahasra-locana-prabhṛty-aśeṣa-lekha-śekhara
prasūna-dhūli-dhoraṇī vidhūsarāṅghri-pīṭha-bhūḥ ।
bhujaṅga-rāja-mālayā nibaddha-jāṭa-jūṭaka
śriyai cirāya jāyatāṃ cakora-bandhu-śekharaḥ ॥ 5 ॥
lalāṭa-catura-jvalad-dhanañjaya-sphuliṅga-bhā-
nipīta-pañca-sāyakaṃ namannilimpanāyakam ।
sudhā-mayūkha-lekhayā virājamāna-śekharaṃ
mahā-kapāli-sampade śiro-jaṭālam astu naḥ ॥ 6 ॥
karāla-bhāla-paṭṭikā-dhagaddhagaddhagaj-jvala-
ddhanañjayāhutī-kṛta-pracaṇḍa-pañca-sāyake ।
dharā-dharendra-nandinī-kucāgra-citra-patraka-
prakalpanaika-śilpini trilocane ratir mama ॥ 7 ॥
navīna-megha-maṇḍalī niruddha-durdhara-sphurat-
kuhū-niśīthinī-tamaḥ prabandha-baddha-kandharaḥ ।
nilimpa-nirjharī-dharas tanotu kṛtti-sindhuraḥ
kalā-nidhāna-bandhuraḥ śriyaṃ jagad-dhurandharaḥ ॥ 8 ॥
praphulla-nīla-paṅkaja-prapañca-kālima-prabhā-
valambi-kaṇṭha-kandalī-ruci-prabandha-kandharam ।
smarac-chidaṃ purac-chidaṃ bhavac-chidaṃ makhac-chidaṃ
gajac-chidāndhakac-chidaṃ tam antakac-chidaṃ bhaje ॥ 9 ॥
akharva (agarva) sarva-maṅgalā-kalā-kadamba-mañjarī
rasa-pravāha-mādhurī vijṛmbhaṇā-madhu-vratam ।
smarāntakaṃ purāntakaṃ bhavāntakaṃ makhāntakaṃ
gajāntakāndhakāntakaṃ tam antakāntakaṃ bhaje ॥ 10 ॥
jayatvad-abhravibhrama-bhramad-bhujaṅga-maśvasa-
dvinirgamat-krama-sphurat-karāla-bhāla-havyavāṭ ।
dhimiddhimiddhimidhvanan-mṛdaṅga-tuṅga-maṅgala-
dhvani-krama-pravartita-pracaṇḍa-tāṇḍavaḥ śivaḥ ॥ 11 ॥
dṛṣad-vicitra-talpayor bhujaṅga-mauktika-srajor
gariṣṭha-ratna-loṣṭhayoḥ suhṛd-vipakṣa-pakṣayoḥ ।
tṛṇāravinda-cakṣuṣoḥ prajā-mahī-mahendrayoḥ
samaṃ pravartayan manaḥ kadā sadāśivaṃ bhaje ॥ 12 ॥
kadā nilimpa-nirjharī-nikuñja-koṭare vasan
vimukta-durmatīḥ sadā śiraḥ-stham añjaliṃ vahan ।
vimukta-lola-locano lalāma-bhāla-lagnakaḥ
śiveti mantram uccaran kadā sukhī bhavāmy aham ॥ 13 ॥
nilimpa-nātha-nāgarī-kadamba-maula-mallikā-
nigumpha-nirbharakṣaran-madhūṣṇikā-manoharaḥ ।
tanotu no mano-mudaṃ vinodinī-mahar-niśaṃ
para-śriyaḥ paraṃ padaṃ tad-aṅga-jatviṣāṃ cayaḥ ॥ 14 ॥
pracaṇḍa-vāḍavānala-prabhā-śubha-pracāraṇī
mahāṣṭa-siddhi-kāminī-janāvahūta-jalpanā ।
vimukta-vāma-locanā-vivāha-kālika-dhvaniḥ
śiveti mantra-bhūṣaṇā jagaj-jayāya jāyatām ॥ 15 ॥
idaṃ hi nityam eva-muktam uttamottamaṃ stavaṃ
paṭhan smaran bruvan naro viśuddhim eti santatam ।
hare gurau su-bhaktim āśu yāti nānyathā gatiṃ
vimohanaṃ hi dehināṃ su-śaṅkarasya cintanam ॥ 16 ॥
pūjāvasāna-samaye daśa-vaktra-gītaṃ
yaḥ śambhu-pūjana-paraṃ paṭhati pradoṣe ।
tasya sthirāṃ ratha-gajendra-turaṅga-yuktāṃ
lakṣmīṃ sadaiva su-mukhīṃ pradadāti śambhuḥ ॥ 17 ॥
iti śrī-rāvaṇa-viracitaṃ śiva-tāṇḍava-stotraṃ sampūrṇam ॥
Anyapāṭhaḥ (Some recensions include the following verses)
namāmi pārvatī-patiṃ namāmi jāhnavī-patiṃ
namāmi bhakta-vatsalaṃ namāmi bhāla-locanam ।
namāmi candra-śekharaṃ namāmi duḥkha-mocanaṃ
tadīya-pāda-paṅkajaṃ smarāmy ahaṃ naṭeśvaram ॥
rāvaṇena kṛtaṃ stotraṃ yaḥ paṭhec chiva-sannidhau ।
putra-pautrādikaṃ saukhyaṃ labhate mokṣam eva ca ॥
Pāṭhāntara Note (Textual Variants):
In some recensions, the final line of verse 12 is read as “samapravṛttikaḥ” instead of “samaṃ pravartayan manaḥ”. Similarly, in verse 13, the reading “vilola-lola-locano” is found in place of “vimukta-lola-locano”. Both readings are traditionally accepted and do not alter the essential meaning of the stotra.