वेङ्कटेश सुप्रभातम्
परिचय
वेंकटेश सुप्रभातम् प्रातःकाल भगवान वेंकटेश्वर (तिरुपति बालाजी) को जागृत करने के लिए गाया जाने वाला स्तोत्र है। इसकी रचना प्रतिवादिभयंकर अण्णन ने की थी। इसमें २९ श्लोक हैं। छन्द: वसन्ततिलका। देवता: वेंकटेश्वर (विष्णु)।
॥ वेङ्कटेश सुप्रभातम् ॥
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ १॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज ।
उत्तिष्ठ कमलाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥ २॥
मातस्समस्त जगतां मधुकैटभारे ।
वैकुण्ठवासिनि सुरार्चित पादपद्मे ।
बोधं विधेहि मणिगोपुरमध्यवासिनि ।
श्रीवेङ्कटाधिपतये शुभमङ्गलं ते ॥ ३॥
तव सुप्रभातमरविन्दलोचने
भवतु प्रसन्नमुखचन्द्रमण्डलम् ।
विधिशंकरेन्द्रवनिताभिरर्चितं
वृष शैलनाथ तव सुप्रभातमस्तु ॥ ४॥
अत्र्यादि सप्तऋषयः समुपास्य सन्ध्यां
आकाशसिन्धुकमलानि मनोहराणि ।
आदाय पादयुगमर्चयितुं प्रपन्नाः
शेषाद्रिशेखर विभो तव सुप्रभातम् ॥ ५॥
पञ्चाननाब्जभवषण्मुखवासवाद्याः
त्रैविक्रमादि चरितं विबुधाः स्तुवन्ति ।
भाषापतिः पठति वासर शुद्धिमारात्
शेषाद्रिशेखर विभो तव सुप्रभातम् ॥ ६॥
ईशत्प्रफुल्लसरसीरुहनाथरम्यं
भृङ्गावलीच गणयन्ति मुखाब्जकान्तिम् ।
अंभोजहस्त निगमोत्तमसारबोधं
शेषाद्रिशेखर विभो तव सुप्रभातम् ॥ ७॥
एवं वदन्ति सकलाश्च मुनीन्द्रसङ्घाः
एताञ्जपन्ति वरदं गणयन्ति भक्त्या ।
सेनानिपत्नि सह दिव्यमहिष्यनुजाः
शेषाद्रिशेखर विभो तव सुप्रभातम् ॥ ८॥
श्रीमन्निधे श्रुतिशिरोविभवस्य भर्तुः
भव्यस्य भव्यगुणशालिन! भव्यकीर्ते ।
आगच्छ पुष्करिणिकाभिमतप्रकाशं
श्रीवेङ्कटाधिपतये शुभमङ्गलं ते ॥ ९॥
श्रीशेषशैलगरुडाचलनायकस्य
श्रीमत्स्वामिपुष्करिणिकाश्रितचेतसा मे ।
नित्यप्रियस्य वरदस्य भयापहस्य
श्रीवेङ्कटेश चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १०॥
इत्थं सुप्रभातस्तोत्रं पठन्ति ये मनुजाः ।
तेषां वेङ्कटनाथः प्रसन्नो भवति क्षिप्रम् ॥
वेंकटेश सुप्रभातम् प्रातःकाल भगवान वेंकटेश्वर (तिरुपति बालाजी) को जागृत करने के लिए गाया जाने वाला स्तोत्र है। इसकी रचना प्रतिवादिभयंकर अण्णन ने की थी। इसमें २९ श्लोक हैं। छन्द: वसन्ततिलका। देवता: वेंकटेश्वर (विष्णु)।
छन्दः
वसन्ततिलका, इन्द्रवज्रा, अनुष्टुप् — विभिन्नानि छन्दांसि।
महत्त्व — कब पढ़ें
प्रतिदिन सूर्योदय से पूर्व पाठ करना श्रेष्ठ माना जाता है। शनिवार, एकादशी और वैकुण्ठ एकादशी पर विशेष फलदायी। तिरुपति यात्रा से पूर्व पाठ शुभ माना जाता है।
स्रोतः — श्रीप्रतिवादिभयङ्करमण्णाविरचितम् (१५व-१६व शताब्दी)
Veṅkateśa Suprabhātam
Introduction
The Veṅkateśa Suprabhātam was composed by Śrī Prativādi Bhayaṅkara Aṇṇā (15th–16th century). It is recited to awaken Lord Veṅkateśvara (Bālāji) at Tirupati every day at 3 AM during the Suprabātam sevā. The complete text has four sections — Suprabhātam (29 verses), Stotram, Prapatti, and Maṅgalāśāsanam. It is one of the most widely heard devotional compositions in India.
॥ Veṅkateśa Suprabhātam ॥
kausalyā suprajā rāma pūrvā sandhyā pravartate ।
uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivam āhnikam ॥ 1 ॥
O Rāma, dear son of Kausalyā — the dawn twilight is beginning. Rise, O tiger among men; the divine daily duties await.
uttiṣṭhottiṣṭha govinda uttiṣṭha garuḍa-dhvaja ।
uttiṣṭha kamala-kānta trailokyaṃ maṅgalaṃ kuru ॥ 2 ॥
Arise, arise O Govinda! Arise O bearer of Garuḍa’s banner! Arise O beloved of Kamalā — bless all the three worlds with auspiciousness.
mātas-samasta jagatāṃ madhu-kaiṭabhāre ।
vaikuṇṭha-vāsini surārcita pāda-padme ।
bodhaṃ videhi maṇi-gopura-madhya-vāsini ।
śrī-veṅkaṭādhipataye śubha-maṅgalaṃ te ॥ 3 ॥
O Mother of all the worlds, O Slayer of Madhu and Kaiṭabha, O Dweller of Vaikuṇṭha with lotus feet adored by the gods — grant awakening, O dweller within the jewelled tower. Auspicious blessings be upon Śrī Veṅkaṭādhipati.
tava suprabhātam aravinda-locane
bhavatu prasanna-mukha-candra-maṇḍalam ।
vidhi-śaṅkarendra-vanitābhir arcitaṃ
vṛṣa-śaila-nātha tava suprabhātam astu ॥ 4 ॥
O Lotus-eyed One — may your Suprabhātam be auspicious. May the moon-disc of your countenance be gracious. Worshipped by the consorts of Brahmā, Śiva, and Indra — O Lord of the Bull-Hill, may this be your blessed dawn.
atry-ādi sapta-ṛṣayaḥ samupāsya sandhyāṃ
ākāśa-sindhu-kamalāni manoharāṇi ।
ādāya pāda-yugam arcayituṃ prapannāḥ
śeṣādri-śekhara vibho tava suprabhātam ॥ 5 ॥
The seven great sages led by Atri, having worshipped the sandhyā, have come bearing charming celestial lotuses to adore your lotus feet — O Crown of Śeṣādri, may this be your blessed dawn.
pañcānana-abja-bhava-ṣaṇmukha-vāsavādyāḥ
traivikramādi caritaṃ vibudhāḥ stuvanti ।
bhāṣā-patiḥ paṭhati vāsara-śuddhim ārāt
śeṣādri-śekhara vibho tava suprabhātam ॥ 6 ॥
Śiva, Brahmā, Skanda, Indra, and other gods praise your exploits beginning with the Trivikrama stride; the Lord of Speech recites the day’s purity — O Crown of Śeṣādri, may this be your blessed dawn.
īṣat-praphulla-sarasī-ruha-nātha-ramyaṃ
bhṛṅgāvalī ca gaṇayanti mukhābja-kāntim ।
ambhoja-hasta nigamottama-sāra-bodhaṃ
śeṣādri-śekhara vibho tava suprabhātam ॥ 7 ॥
Bees count the beauty of your lotus-face, lovely as a gently blooming lake-lotus; with lotus in hand you hold the essence of the highest Vedas — O Crown of Śeṣādri, may this be your blessed dawn.
śrī-śeṣa-śaila-garuḍācala-nāyakasya
śrīmat-svāmi-puṣkariṇikāśrita-cetasā me ।
nitya-priyasya varadasya bhayāpahasya
śrī-veṅkateśa caraṇau śaraṇaṃ prapadye ॥ 10 ॥
With my mind fixed on the sacred Svāmi Puṣkariṇī lake — I take refuge at the feet of the Lord of Śeṣādri and Garuḍācala — the ever-dear, the wish-granter, the remover of fears — Śrī Veṅkateśa.
itthaṃ suprabhāta-stotraṃ paṭhanti ye manujāḥ ।
teṣāṃ veṅkaṭanāthaḥ prasanno bhavati kṣipram ॥
Those who recite this Suprabhātam — upon them Lord Veṅkaṭanātha quickly bestows His grace.
Chandas
Mixed — Vasantatilakā, Indravajrā, and Anuṣṭubh chandas across different sections.
Significance & When to Recite
To be recited at dawn — ideally before sunrise, during the Brāhma-muhūrta. The TTD temple at Tirumala broadcasts it daily at 3 AM. Especially auspicious on Śukravāra (Friday), Śanivāra (Saturday), and Ekādaśī. Most beneficial during Śravaṇa and Rohiṇī nakṣatras.
Source — Śrī Prativādi Bhayaṅkara Aṇṇā (15th–16th century CE)